و خراسان و ماوراءالنهر و مصر و شام و اندلس و غیره هر کدام به صورت‌ یک مهد علمی درآمدند . جرجی زیدان پس از آنکه همت و تشویق امرا و حکام‌ مسلمان را به عنوان یک عامل بسیار مؤثر یاد می‌کند ، می‌گوید : دانش پروری و علم دوستی بزرگان اسلام سبب شد که روز به روز مؤلف و کتاب در قلمرو اسلام فزونی یابد و دائره تحقیق وسعت پیدا کند ، پادشاه و وزیر و امیر و دارا و نادار و عرب و ایرانی و رومی و هندی و ترک و یهود و مصری و مسیحی و دیلمی و سریانی ، در شام و مصر و عراق و فارس و خراسان‌ و ماوراءالنهر و سند و افریقا و اندلس و غیره در تمام شبانه روز به‌ تألیف مشغول شدند و خلاصه آنکه هر جا اسلام حکومت می‌کرد علم و ادب به‌ سرعت پیشرفت می‌نمود در این تألیفات گرانبها خلاصه‌ای از تحقیقات بنی‌نوع‌ انسان از روزگار پیشین تا آن زمان دیده می‌شد و مباحث مهمی از علوم طبیعی‌ ، الهی ، نقلی ، ریاضی ، ادبی و عقلی در کتب جمع شده بود و در نتیجه‌ تحقیقات علمای اسلام ، علوم مزبور دارای شعب متعدد گشت [١] .
اوائل کار که علوم بیگانه ترجمه و نقل می‌شد ، اکثریت دانشمندان را علمای مسیحی ، بالاخص مسیحیان سریانی تشکیل می‌دادند ، ولی تدریجا مسلمین‌ جای آنها را گرفتند . جرجی زیدان می‌گوید : خلفای عباسی در دوره نهضت ، تخم علم و ادب را در بغداد افشاندند و میوه و محصول آن به تدریج در خراسان و ری و آذربایجان و ماوراءالنهر و مصر و شام و اندلس و غیره به دست آمد و در عین حال بغداد که مرکز خلافت‌ و ثروت اسلامی بود تا مدتی مثل سابق مرکز دانشمندان ماند و گذشته از پزشکان مسیحی که در خدمت خلفا به ترجمه و طبابت مشغول بودند ، عده‌ای از دانشمندان مسلمان نیز از بغداد برخاستند ، ولی به

[١] همان مدرک صفحه . ٢٦٤