خود از یک طرف و ضعف و تزلزل و بطلان دستگاههای اربابی روزگار از طرف‌ دیگر است . چه مکتب و آئینی صریحتر و روشنتر از اسلام به پیروان خود اصول و مبانی این آزادگی را تعلیم می‌دهد ؟ توحید و اسلام یعنی رهایی و آزادی ، یعنی شکستن قیود و زنجیرها و باز کردن راه تکامل و تعالی به سوی‌ آستان الهی .
اسلام به پیروان خود می‌گوید که این اختلاف رنگها و نژادها و زبانها که‌ در ملتهای روی زمین می‌بینی و آنها آن را ملاک جدایی و تفرقه ساخته اند ، چیزی اصیل و جوهری نیست . در مجموع ، آن مردمی عزیز و شریف ترند که در راه تکامل انسانیت قدم بردارند . رنگها و زبانها و سنتهایی که در میان‌ ابناء بشر مشاهده می‌کنی ، همچون اختلافی که در خود طبیعت به چشمت می‌خورد جلوه های گوناگون یک حقیقت و شمه‌ای از غنا و کثرت در وجود است ، که‌ هر گلی رنگ و بویی دارد و خواص و فوایدی ، که همه در راه حرکت آدمیت‌ به سوی مبدأ اعلای خود ارزیابی و تقدیر می‌شوند . این اختلاف و تفاوتها نه‌ تنها مایه جدایی و دشمنی نتوانند بود ، بلکه برخورد و آشنایی ( تعارف ) اینان است که تکامل مادی و معنوی می‌زاید .
پس راه شما که در این آیین مشترکید ، از هر نژاد و اقلیم و زبانی که‌ باشید ، این است که آیین خدایی را با قوت حفظ کنید و از هم متفرق‌ نگردید و یاد آور این نعمت باشید که دشمن هم بودید و با جوهر اسلام توحید و وحدت یافتید و میوه این وحدت یک دنیا دانش و فضیلت و اخلاق شد که‌ به کاروان بشریت ارمغان دادید .
و شما اگر داعی و مدافع نیکیها و دشمن فساد و ستمها باشید بهترین‌ امتهای جهان خواهید شد .
ارمغان و محصول زندگانی مادی و اجتماعی شما تجاوز و ستم و استثمار نسبت به هم است .
« یا ایها الناس انما بغیکم علی انفسکم متاع الحیوش الدنیا »... (١٠) و از طرف دیگر همین زندگانی مادی مایه حیات و رشد و تکامل فردی و اجتماعی شماست .
« انما مثل الحیوش الدنیا کماء انزلناه من السماء فاختلط به نبات‌ الارض »

١٠ - یونس ، . ٢٣