هشام بن عبدالملک روزی از یکی از علماء که به ملاقات وی در رصافه کوفه‌ رفته بود پرسید آیا علما و دانشمندانی را که اکنون در شهرهای اسلامی‌ مرجعیت علمی و فتوایی دارند می‌شناسی ؟ گفت آری .
هشام گفت اکنون فقیه مدینه کیست ؟ جواب داد : نافع .
- نافع مولی است یا عربی [١] .
- مولی است .
- فقیه مکه کیست ؟ - عطاء بن ابی رباح - مولی است یا عربی ؟ - مولی است .

[١] کلمه مولی در زبان عرب معانی متعدد و احیانا متضادی دارد ، مثلا هم به سرور و مطاع و آقا مولی می‌گویند ، آنچنانکه پیغمبر اکرم درباره علی‌ علیه السلام فرمود : " من کنت مولاه فهذا علی مولاه » " ، و هم در مورد بنده و برده و مطیع ، بطور کلی معنی " ولاء " پیوند و قرابت است و لهذا موارد استعمال متعددی دارد یکی از موارد استعمال این کلمه ولاء عتق‌ است ، افرادی که قبلا برده بودند و آزاد می‌شدند به آنها و به فرزندانشان‌ مولی می‌گفتند ، همچنانکه به آزاد کننده نیز مولی می‌گفتند . مولوی می‌گوید:

کیست مولی آنکه آزادت کند

بند رقیت ز پایت بر کند

احیانا به افرادی که با قبیله‌ای پیمان می‌بستند ، مخصوصا افراد غیر عرب‌ که با اعراب پیمان می‌بستند که از حمایت آنها برخوردار باشند نیز مولی‌ می‌گفتند . به ایرانیان از آن جهت موالی می‌گفتند که یا اجدادشان برده و سپس آزاد شده بودند که البته عده اینها زیاد نبود و یا با برخی قبائل عرب پیمان‌ حمایت بسته بودند . تدریجا به همه مردم ایران موالی می‌گفتند . اما اینکه‌ برخی مدعی شده‌اند که اعراب ایرانیان را بدان جهت موالی می‌گفتند که آنها را برده خود می‌دانستند ، قطعا اشتباه است .