مسلط غرب آمده است . او در این مرحله تنها " ترجمه‌ای می‌اندیشد و ترجمه‌ ای عمل می‌کند " .
اعتماد به معلومات و محفوظات و غروری که عادش ، به سبب جهل و عقب‌ ماندگی نوعی توده مردم ، روشنفکران اینگونه سرزمینها دارند ، مانع نقادی‌ دقیق و تحلیل حوادث و واقعیات است . " سالها و قرنها حوادث دردناک‌ لازم است تا این گونه روشنفکران از خواب خرگوشی بیدار شوند " و حقیقت‌ و ارزش عقاید آنها بر مردم فریفته شده روشن گردد .
از این گذشته ، این چنین روشنفکران ، تنها در مراحل اولیه حرکت فکری و عملی خود است که بیدار کردن وجدان ملی را وجهه همت خود قرار می‌دهند .
در اندک زمانی ، به دلیل ماهیت روحیات و افکاری که دارند ، الگوهایی‌ از ظواهر تمدن و طرز زندگی غربی برای خود می‌سازند که به زودی آنان را به‌ سوی زندگانی راحت و مرفه اروپایی می‌کشاند و این کشش هم در ذات خود مستلزم سکوت و احیانا سازش با عوامل ظلم و فساد زمانه شده ، حل شدن در دستگاه استعماری و خدمتگزاری آن را ایجاب می‌کند .
مرحله دوم ، در تحلیل قانون آن زمانی است که روشنفکر جامعه عقب مانده‌ تصمیم گرفته است با صمیمیت بیشتری به ملت خود بپردازد ، ولی چون‌ موجودی ملت را آمیخته با بدبختی و پریشانی و جهل و عقب ماندگی می‌یابد ، به سوی روزگاری از تاریخ ملت خود می‌رود که در آن جلال و شکوه و مجد و عظمتی یا حداقل زرق و برقی سراغ بگیرد . بدین جهت یکباره جامعه حالیه را با تمام دلبستگیهایش رها می‌کند و از فراز قرنها ، قرنهایی که همراه با آدمهای خود ، زنجیروار سلسله علت و معلول روزگار فعلی را ساخته است‌ پرواز می‌کند و به هزاران سال قبل خیز بر می‌دارد . و اگر در تاریخ واقعی‌ ملت خود چنین روزگاری را نیابد به سوی افسانه های کهن رو می‌آورد [٤] .
ارزش کار و اندیشه این دسته از روشنفکران نیز همانقدر است که در کتابها بماند و یا جماعتی معدود را برای مدتی محدود دلخوش و سرگرم نگاه‌ دارد و چون از دردهای موجود خلق خدا سرچشمه نگرفته

[٤] نگاه کنید به آثاری از قبیل : پروین دختر ساسان ، از این اوستا ، دو قرن سکوت ، ماه نخشب ، مجموعه ایران باستان ، مجموعه ایران کوده .