خدمات متقابل اسلام و ایران - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٢
توحیدی یعنی توحید در ذات و در صفات و در خالقیت توام باشد یا نباشد . این مطلب نیازمند به توضیح است : هر توجه یا خضوع نسبت به چیزی عبادت نیست ، خضوع نسبت به چیزی اگر جنبه تقدیس پیدا کند عبادت است . توضیح اینکه اگر اظهار خضوع انسان صرفا به قصد و عنوان " خود کم بینی " و " خود کم نشاندادن " باشد تواضع و فروتنی است . و اما اگر اظهار خضوع به قصد و عنوان محترم شمردن دیگری باشد آن تعظیم و تکریم است هیچیک از تواضع و تعظیم عبادت نیست فرق تواضع و تعظیم در این است که مفهوم و معنی تواضع اعلام کوچکی خود است و مفهوم و معنی تعظیم ، اعلام عظمت و احترام دیگری است . و اما اگر خضوع انسان در برابر چیزی به عنوان تقدیس و تنزیه و اعلام مبرا بودن آن چیز از نقص باشد این عبادت است و برای غیر خدا جایز نیست ، چون تنها موجودی که مبرا از نقص است و شایسته تقدیس است ذات احدیت است . تسبیح و تقدیس دو گونه است : لفظی و عملی . تسبیح لفظی به این است که انسان با یک جمله لفظی معبود خود را تقدیس کند ، مثلا کلمه " سبحان الله " و همچنین کلمه " الحمدلله " که جمیع حمدها را به خدا اختصاص میدهد و او را فاعل حقیقی همه نعمتها و منشا همه خیرات و برکات و کمالات اعلام میکند ، و همچنین کلمه " الله اکبر " که خدا را برتر از هر چیز که در تصور آید و بلکه برتر از توصیف اعلام میکند ، تسبیح و تقدیس لفظی است . اینگونه کلمات جز درباره ذات اقدس احدیت جایز نیست ، خواه ملک مقرب و یا نبی مرسل باشد ، نظیر این جملههاست جمله " لا حول و لا قوه الا بالله " . و اما تقدیس عملی این است که انسان عملی انشاء کند که مفهوم آن عمل قدوسیت آن موجودی است که آن عمل برای او صورت میگیرد ، از قبیل رکوع و سجود و قربانی البته عمل مانند لفظ صراحت ندارد ممکن است همین اعمال به قصد تعظیم صورت گیرد و در این صورت عبادت نیست و خود عمل هم مقدس شمرده نمیشود ، یعنی یک عمل عادی است ، ولی