زردشتیان از نظر توجیه جهان ، ثنوی بوده یا نبوده‌اند ، از نظر پرستش چه‌ وضعی داشته‌اند ؟ فرضا از نظر توجیه جهان و هستی یعنی از نظر توحید در ذات و در خالقیت موحد بوده‌اند آیا از نظر عمل ، یعنی از نظر عکس العمل‌ پرستشی بشر در مقابل پدید آورنده هستی ، روشی توحید آمیز داشته‌اند یا شرک آمیز ؟ توحید ذاتی و توحید در خالقیت مستلزم توحید در عبادت نیست ، اعراب‌ جاهلیت از آن نظر غالبا موحد بودند « و لئن سئلتهم من خلق السموات و الارض لیقولن الله »[١] اگر از آنها پرسیده شود آفریننده آسمانها و زمین کیست خواهند گفت : خدا . آنها بتها را خالق و آفریننده نمی‌دانستند بلکه معبود می‌دانستند . غالب بت پرستان جهان چنین بوده‌اند . علیهذا فرضا آیین زردشتی را از نظر توحید ذاتی و افعالی ، آیینی توحیدی بدانیم‌ کافی نیست که از نظر عبادت و پرستش نیز توحیدی بدانیم .
عبادت زردشتیان از قدیم الایام در آتشکده و در پیشگاه آتش بوده است .
ماهیت این عمل چیست ؟ آیا اینها واقعا اهورامزدا را در حضور آتش‌ می‌پرستند ، یا خود آتش را ؟ همچنانکه عرب جاهلیت در عین اینکه می‌گفت‌ « هؤلاء شفعاؤنا عند الله »[٢] اینها شفیعان و وسائط ما در نزد خدا هستند ، اقرار داشت که آنها را می‌پرستند : " « ما نعبدهم الا لیقربونا الی الله زلفی »" [٣] ما اینها را نمی‌پرستیم جز برای اینکه ما را به‌ خداوند متعال نزدیک کنند .
آقای دکتر معین می‌گوید : . . . زرتشتیان را نظر به همین تقدیس آتش ، ایرانیان مسلمان آتش‌ پرست و آذرپرست خوانده‌اند ، در صورتی که آتش به منزله خدای ویژه یا رب النوع مستقل نبوده است ، چنانکه در میان آریائیان پیش از ظهور زردشت بوده ، بلکه همان گونه که کعبه مورد ستایش مسلمانان

[١] سوره لقمان ، آیه . ٢٥ [٢] سوره یونس ، آیه . ١٨ [٣] سوره زمر ، آیه . ٣