مستقیم ، مخصوصا افکار طبقه دانشمند و فیلسوف را جذب کند نمی‌تواند پایداری کند ، بعلاوه کیش مانی مبتنی بر نوعی زهد و ریاضت است که طبعا غیر عملی است ، مخصوصا عقائد او درباره پلیدی تناسل و تقدیس تجرد عامل‌ عمده‌ای برای روگرداندن از اوست ، خصوصا آنگاه که با مکتبی مواجه می‌شود که در عین معنویت وافر ، از این نوع زهد و ریاضتها بیزار است ازدواج را مقدس و توالد و تناسل را " سنت " می‌شمارد . اگر مسلمین ، مانویه را مانند زردشتیان و یهودیان و مسیحیان از اهل‌ کتاب می‌شمردند و ریشه آسمانی برای مانویت قائل می‌شدند ، ممکن بود مانویان نیز که مقارن ظهور اسلام در قلمرو اسلام زیاد بودند ، مانند زردشتیان و یهودیان و مسیحیان به صورت یک اقلیت مذهبی به حیات خود ادامه دهند . اما زندقه شمردن مانویت از طرف مسلمین امکان ادامه حیات‌ را برای آنها ولو به صورت یک اقلیت مذهبی از میان برد .

آیین مزدکی

مذهب دیگری که در اواخر عهد ساسانیان طلوع کرد و پیروان زیادی پیدا کرد ، مزدکی بوده . مذهب مزدک را اشتقاقی از مانویت دانسته‌اند . مزدک‌ در عهد قباد پدر انوشیروان مدعی نوعی رهبری مذهبی شد و قباد در ابتدا از روی عقیده و علاقه یا بعنوان یک نقشه سیاسی برای کوباندن طبقه اشراف و روحانیون زردشتی به او گروید و کار مزدک سخت بالا گرفت ، ولی به فاصله‌ اندکی در همان زمان قبادیه دستیاری فرزندش انوشیروان و یا در زمان‌ سلطنت خود انوشیروان مزدکیان قتل عام شدند و از آن پس به صورت یک‌ فرقه سری در آمدند . مزدکیان در دوره اسلام نیز لااقل تا دو سه قرن وجود داشته‌اند . در دوره‌ اسلام ، نهضتهای ایرانی ضد خلافت و احیانا ضد اسلامی را غالبا مزدکیان‌ رهبری می‌کرده‌اند به همین جهت زردشتیان با آنها همراهی نکرده ، با مسلمین‌ علیه آنها همکاری می‌کردند .