كتابت بدانها طارى باشد، و علاوه بر اينكه فايز بدين صناعت با هر گروه همراز و در هر مقام سرافراز و در هر ديارى از او يادگارى و در هر ديوارى از دست او نگارى است، نصّ قرآن مبين و پيشوايان دين در فضيلت آن كافى است: (ن وَ الْقَلَمِ وَ مَا يَسْطُرُونَ)(قلم، ١).

«كفى قلم الكتابة مجداً و رفعةً *** مدى الدّهر انّ الله اقسم بالقلم» و تفصيل زائد در اينكه اوّل واضع خط كه بوده و اوّل خطى كه معمول عالميان بوده كدام، خطا و مخترع هريك از آنها كه بوده، خروج از وضع كتاب است الا اينكه پاره اى اقسام متنوّعه آن را ـ كه گوشزد عامه و در السنه داير مى باشد ـ با پاره اى اقسام خط اصطلاحى هندسى كه عبارت از طول بى عرض و عمق است، با برخى از خطوط على حده ـ كه هريكى مخصوص يك فرقه و از اختراعات بعضى از ارباب كمال است ـ به جهت زيادت بصيرت زينت بخش اوراق مى نمايد.

خط آور ـ نوخط[ر.م]است.

خط ازرق ـ يا سبز يا سياه يا شب; نام خط چهارم است از جمله هفت خط جام جم[ر.م].

خط استوا ـ به زعم ارباب هيئت جديده، در وقت گرديدن زمين هر نقطه كه بر روى آن تصوّر شود دايره اى تشكيل مى دهد; پس هر قدر كه آن نقطه نزديك به قطب باشد دايره آن كوچك تر و هر قدر كه به وسط كره نزديك تر باشد دايره آن بزرگ تر خواهد شد و دايره حادثه از نقطه وسط كره را ـ كه بهواسطه آن به دو جزو مساوى قسمت شود ـ «خط استوا» گويند و به عبارت ديگر زمين نسبت به آفتاب هر حالت كه داشته باشد ـ يعنى خواه قطب شمال خود را و يا قطب جنوب خود را نزديك آفتاب نمايد ـ نقطه سرحد نور و ظلمت كره زمين را به دو قسمت تقسيم خواهد نمود. از اينجا معلوم است كه اراضى واقعه در اين خط هميشه نصف دوره خود را در روشنى و نصف دوره خود را بالسّويه در تاريكى طى كنند، يعنى در عرض سال شب و روز در آنجا مساوى بوده و به همين جهت اين خط را «ئكواتور» يا «خط استوا» گويند و گاه است كه بلاد واقعه در همين خط را نيز به همين اسم يا به اسم «آفاق اعتداليّه» يا «آفاق مستقيمه» يا «آفاق استوائيه» موسوم نمايند و در اين بلاد و آفاق قطبين معدّل منطبق بر آن مى باشند، چنانچه بلاد بعيده از خط مذكور را ـ كه شب و روز ايشان متفاوت است ـ به «آفاق مايله» مسمّى دارند و در اين بلاد يكى از قطبين معدّل از افق مرتفع شده و قطب ديگر به همان اندازه ارتفاع آن از افق مشخّص گردد. و به لسان هيئت قديم بطلميوسى، معدّل النهار دايره موهومى است در آسمان كه در حين وصول آفتاب به همان دايره كه در اوّل حَمَلفروردين و اوّل ميزان آبان اتفاق افتد، شب و روز در همه روى كره مساوى بوده و دايره و خطى را كه در زمين محاذى دايره معدّل النهار باشد «خط استوا» گويند. و بالجمله درازى و كوتاهى روز و شب اراضى به قدر بُعد آنها است از همين خط استوا و قرب آنها است به قطبين، مثلاً اطول ايّام در شهر ما ١٤ساعت و ٤٠دقيقه و در مسكو ١٧ساعت و نيم و در پتربورغسن پترزبورگ ١٩ ساعت و بدين دستور هر قدر نزديك به قطب شود، بلندى و كوتاهى روز و شب بسيار متفاوت و در نزديكى قطب محل حيرت باشد، حتى در خود نقطه قطب كه حركت كون در آنجا رَحَوى و به شكل طاحونهآسياب مى باشد، روز شش ماه و شب هم شش ماه باشد، يعنى از اوّل حَمَل تا اوّل ميزان روز و از اوّل ميزان تا اوّل حَمَل شبِ آنجا باشد و اگرچه در آنجا هيچ كس نيست ولى به مسافت خيلى نزديك اين اراضى مسافرت كرده و از حالت آنها خبرت كامل به دست آورده اند، علاوه بر اينكه پاره اى قواعد هيئت قديم شاهد صادق مدّعا بوده و به طور يقين جلوه گرش مى نمايد و در پاره اى خواص خط استوا، رجوع به «اقليم» نمايند.

خط اسراف ـ خطى بوده معمول بعضى ارباب صنايع و به ترتيب الف باى معروف اين است: