قامــوس المعـــارف - مدرس تبريزى، محمدعلى - الصفحة ٣٧٧
١. قطر آن: كه به نوشته ملاعلى قوشجى[ر.ض] و بعضى از ارباب هيئت قديم، ١٤٤٣٥ فرسخ و به نوشته بعضى ديگر از ايشان، ١٤٠٣٥ فرسخ بوده و به فرموده احمد رفعت عثمانى[ر.ض]، ٣٧٩٥٠ ميل كه نُه معادل قطر ارض است، مى باشد و به قول ابوريحان[ر.ض]، ٥٢ ٩٦٧٢ فرسخ و دور جرمش ٣٠٣٩٨ فرسخمتوسط شعاع ١٤/٩ برابر زمين است.
٢. بزرگى و جسامت حجم آن: كه ١٨٢ يا ٧٦٠ يا ٧٦٤ يا ٨٠٠ يا ٨٦٤ برابر زمين مى باشد على الخلاف بين ارباب الهيئتين.
٣. بُعد آن از آفتاب: كه ١٣٢٥مليون ورست[ر.م] يا ٨٧٦مليون ميل و يا ٨٧١مليون ميل بوده و نور و حرارت آفتاب به زحل نود بار كمتر از زمين مى رسد.
٤. بُعد فلك زحل از مركز عالم: كه به نوشته بعضى از پيشينيان، بعد سطح مقعّر آن از مركز عالم ٢١٥،٩٩١،٢٣ فرسخ و بعد سطح محدّب آن ١٨٨،٥٠٩،٣٣ فرسخ مى باشد و به قول ابوريحان[ر.ض]، ٣٦١،٦٦٣،٢ فرسخ است.
٥. در مقدار سير آن: كه در هر ثانيه مقدار هشت ورست٠٦/١كيلومتر و نيم در مدار مبسوط خود طى مسافت كرده و در مدت ٣٠ يا ٢١٢٩ سال يك مرتبه به دور آفتاب گرديده و تقريباً يك سال آن سى سال كره زمين مى باشد و اما حركت محورى آن كه منشأ حصول شب و روز است، در مدت ٢١١٠ يا ٤١١٠ ساعت يك مرتبه به دور محور خود مى گردد و ازاين رو شبانه روز كره زحل كمتر از شبانه روز كره ارض است و فصول اربعه هم دارد و مكشوف گرديد كه هر فصل آن تقريباً هفت سال و نيم كره زمين است و مدار زحل ٢٨ درجه متمايل از منطقة البروج]ر.م [است.
٦. از حالات عجيبه و خصوصى زحل حلقه و اقمار آن است كه ٨ يا ٩ قمر به دور آن گرديده و حلقه بزرگ و نورانى مركّب از سه حلقه ـ كه هيچ كدام از سيّاره ها مثل آن را ندارند ـ مانند كمربند به دور زحل احاطه كرده و در ميان خود زحل و حلقه آن بازهم مسافت مخلاّى بسيار عجيبى است و آن حلقه آن قدر بزرگ است كه اين زمين ما را مانند گويى در روى آن مى توان غلطانيد و بعضى از ارباب هيئت جديد بعد از ذكر حلقه و اقمار زحل گويد كه ما با چشم غيرمسلّح زحل را مانند ديگر كواكب نقطه منوّرى مى بينيم و حلقه آن مطلق معلوم نمى كند و براى اين تحقيقات بايد با تلسكوپ نظر نمود.[١]
]تبصره محقّق: كيوان يا زحل (Saturn) ششمين سيّاره از منظومه شمسى و داراى حلقه ها است. ويژگى هاى اين سيّاره عبارتند از:
١. كيوان با چهره اى درخشان و رنگى مايل به زرد در ميان بيشتر ستارگان آسمان كاملاً مشخّص و چشمگير است.
٢. جرم اين سيّاره ٩٥ بار بيشتر از جرم زمين و اندازه آن از همه اعضاى خانواده خورشيد ـ غير از برجيس ـ بزرگ تر است.
٣. حجم كيوان ٧٣٥ برابر زمين مى باشد.
٤. چگالى: تراكم مواد كيوان ١٢٨% چگالى زمين و ٧% چگالى آب است. اين مقدار نشان دهنده آن است كه زحل مى تواند بر سطح آب شناور باشد.
٥. فاصله از خورشيد: كيوان روى مدارى به فاصله حداقل ١٣٤٨ ميليون كيلومتر و ميانگين ١٤٢٨ميليون كيلومترى خورشيد حركت مى كند. مدت اين گردش برابر ٢/١٠٧٥٩ روز زمينى، يعنى ٦٤/٢٩ سال است.
٦. زاويه ميل مدار: اين سياره با زاويه ميل ٥/٢ درجه از منطقة البروج و زاويه ميل استواى آن با مدارش تقريباً ٢٧ درجه در حركت است و سرعت مدارى آن ٦٤/٩ كيلومتر در ثانيه است.
٧. قطر: قطر زحل در قطب ها ١٠٧٦٣٠ كيلومتر و در استواء ١١٩٣٢٠ كيلومتر است كه در مقايسه با زمين ١٠٧٨٠٠ كيلومتر بيشتر از قطر زمين مى باشد.
٨. شتاب گرانش: شتاب گرانش سطحى كيوان برابر
[١] بر اساس آخرين اطلاعات به دست آمده از ناسا، مساحت سطح كيوان ٥/٨٣ برابر زمين بوده و ٩٥ برابر زمين جرم دارد; روز كامل زحل ١٠ ساعت و ٣٩ دقيقه است و انحراف محورى آن ٧٣/٢٦ درجه مى باشد و تعداد قمرهاى آن تاكنون ٦٢ عدد تأييد شده است.