كه به جهت كثرت استعمال آن در مواليد، بدين اسم اختصاص يافته كه از زايش اشتقاق دارد و يا از زيج مأخوذ است و آن ريسمانى است كه بنايان كجى ديوار و عمارت را بدان راست كنند و چون اين مقدّمه مكشوف گرديد، پس مى گوييم كه منجّمين اعصار اخيره پنج زايجه در تقويم هاى رقمى ثبت نمايند:

١. زايجه دور اثنى عشرى: كه پيش از اوراق دوازده گانه تقويم ثبت كرده و نام هاى تركى هريكى از سال هاى آن دور را در يكى از خانه هاى زايجه نوشته و نام جانورى را كه سال او باشد، در خانه وسط فوقانى نوشته و ساير جانوران را به ترتيب بعد از آن نويسند، مثلاً زايچه سچقان ئيل را چنين نويسند:

و بيشتر جانورى را كه سال آن باشد با اسم ننوشته و عين صورت آن را مى نويسند، مثلاً در زايجه فوق به عوض سچقان ئيل صورت موشى مى كشند. و بالجمله اين زايجه را زايجه گفتن مجاز و محض من باب مشابهت صورى است و الاّ چنانچه مكشوف گرديد، زايجه عبارت از صورت طالع وقت مفروضى است كه مشتمل بر دوازده خانه باشد.

٢. زايجه سال يا زايجه تحويل شمس به برج حمل: كه آن را هم به همان شكل مذكور پيش از اوراق دوازده گانه تقويم آورده و در هر خانه مواضع كواكب سبعه و عقده رأس و ذنب[ر.م و پاره اى سهام مستعمله و درجات خانه هاى دوازده گانه از بروج ثبت نمايند و گاه باشد كه از براى استخراج هريك از فصول اربعه زايجه اى على حده در صفحه اى على حده وضع كنند، چنانچه زايجه سال به جهت احكام فصل بهار بود، زايجه طالع وقت تحويل آفتاب به سرطانر.م، به جهت احكام فصل تابستان و زايجه طالع وقت تحويل به ميزانر.م، به جهت احكام خزان و زايجه طالع وقت تحويل به جدىر.م]، به جهت احكام زمستان باشد.

٣. زايجه تحويل آفتاب به هريك از بروج دوازده گانه: كه در فوق صفحه راست از اوراق تقويم هاى دوازه گانه رقمى زايجه اى وضع كرده و حكم هر ماه شمسى را از آن كنند.

٤. زايجه اجتماع

٥. زايجه استقبال

كه اوضاع كواكب سبعه و عقده رأس و ذنب و درجات خانه هاى دوازده گانه در وقت اجتماع نيّرين و يا استقبال آنها هرچه باشد در اين دو زايجه آورده و اوّلى را در طرف راست بالاى صفحه چپ ثبت كرده و دوّيمى را در طرف چپ بالاى همان صفحه ضبط نمايند و على الرسم اين دو زايجه را به سيزده خانه تقسيم كرده و در خانه وسطى جزو اجتماع و جزو استقبال را نيز رقم سازند، چنانچه زايجه سيّمى را نيز به سيزده خانه قسمت كرده و در خانه وسطى رقم تحويل آفتاب به يكى از بروج دوازده گانه را آرند بدين شكل: