خورشيد ـ يا خور يا مهر يا آفتاب; كه به عربى «شمس» و به تركى «گون» و به مغولى«ناران» و به رومى «املهوس» و به عبرى «حماد» و به هندى «هورورود»و به خطايى «ژيتون» گويند، ستاره اى است معروف و درخشنده و كره جسيمى است كه بذاتها نورى و نارى و به همه سيّارات فضا حرارت و نور خود را مى فرستد و زمين ما نيز به قدر كفايت از آن نور و حرارت محرور و مستنير مى گردد و ما خدمت دينى را ـ كه اوّلين وظيفه و مايه افتخار و سعادت خود مى دانيم ـ منظور نظر كرده و از خروج از وضع كتاب صرف نظر نموده و در ضمن چند ماده به ذكر اجمالى پاره اى از حالات خورشيد مى پردازيم:

ماده١: در جسامت و مقدار قطر و حجم و محيط آن: در هيئت فارسى قديم[ر.ض] گويد كه قطر آن ٧٥٣٨ فرسخ است و بعضى از مترجمين هيئت جديد[ر.ض گفته كه قطر آفتاب ٠٠٠،٣٠٠،١وِرستواحد مسافت معادل ٠٦/١ كيلومتر ] است و پر واضح است كه بعد از انكشاف قطر به هر مقياس كه باشد، محيط هم به دستيارى قاعده قطر و محيط با همان مقياس مكشوف گردد. و اما جسامت و بزرگى آن معركه آرا و هركس سرودى خوانده و نقشه اى كشيده. از هيرقلس [ر.ض] نقل است كه جرم آفتاب به همين مقدار محسوس اصلاً زيادتى ندارد، و از انكسفوراس]ر.ض [كه جرم آن از بلاد موره [در يونان ] بزرگ تر است، و از طاليس[ر.ض] كه ١٢٠مقابل ماه است، و از بطلميوس]ر.ض [كه ١٦٠ مقابل زمين، و از غياث الدين كاشانى[ر.ض] ٣٠٠ مقابل زمين و در هيئت پارسى قديم[ر.ض] ٣٢٦ برابر زمين و بعضى از مترجمين معاصر در يك جا از كتاب خود ٠٠٠،٢٨٠،١ مقابل زمين و در جايى ديگر از همان كتاب يك مليان و سيصد هزار برابر زمين نوشته، و از فانديك[ر.ض] نقل است كه محيط جرم شمس ٥٠٠،٧٨٤،٢ ميل انگريزى انگليسى است، و از ابوريحان[ر.ض] نقل است كه دور جرمش ٤٠٩٢٣ فرسخ است. بالجمله ازآن رو كه موضوع مطلب از حس قريب خارج و از حيطه عقل بيرون است، تا به حال همه دانشمندان حيران و سرگردان و غوطهور بحر بى پايان خلاف بوده اند تا اينكه در اين قرون اخيره بهواسطه آلات جديده اتفاق كرده اند بر اينكه جرم آفتاب از يك مليان مقابل زمين بسيار زائد بوده بلكه بعضى از مقام تدقيق گفته كه ٠٩٠،٤٤٠،١ بار از زمين بزرگ تر است و نسبت مابين اين رأى و رأى بطلميوس[ر.ض] مانند نسبت رأى هيرقلس[ر.ض] و بطلميوس[ر.ض] است. و اما آنچه از ديانت اسلاميه راجع به مدعا است، خبر شريفى است كه از بعضى كتب ميرداماد[ر.ض] و بحارمجلسى[ر.ض] و علل و عيون صدوق[ر.ض] نقل شده كه حضرت على(عليه السلام) در جواب سؤال مرد شامى از عرض و طول آفتاب فرمودند: «تسعمأة فرسخ فى تسعمأة فرسخ». و پرواضح است كه در اجسام گرد و مدوّر به جهت تساوى ابعاد طول و عرض از همديگر غيرمتمايز بوده بلكه تعبير به عرض و طول صحيح نباشد. پس اين عبارت در كلام سائل كنايه از محيط بوده وبدين مثابه باشد كه آن حضرت فرموده محيط الشمس تسعمأة فى تسعمأة، يعنى مقدار محيط آفتاب نتيجه ضرب ٩٠٠ در ٩٠٠ كه ٠٠٠،٨١٠ فرسخ باشد و بديهى است كه فرسخ در كلام آن حضرت محمول بر فرسخ اسلامى است. و بعد از آنكه منظور نظر داريم كه هر فرسخ اسلامى سه ميل اسلامى و شش ميل اسلامى هم تقريباً هفت ميل انگريزى يعنى ٦٠ ميل اسلامى معادل ٦٩ ميل و يك جزو از پانزده جزو ميل انگريزى است و بعد از اين دو مقدمه تفاوت ميل اسلامى و انگريزى را اصلاح و تعديل نماييم، واضح و روشن گردد كه تحديد مذكور فانديك[ر.ض] عين تحديد آن عين الله بوده و يا به ادنى تفاوتى كه در مقام محاوره مسامحه بردار است، نزديك به آن است. پس اين بيان از آن مترجم الهى در عصرى و شهرى كه ظلمت جهل عالم گير و از آلات جديدالاختراع ـ كه منشأ تمامى اين گونه معلومات اوروپايى ها بوده ـ نام و نشانى نبوه غير از ارتباط و انتساب به خالق افلاك و آفتاب محمل ديگرى ندارد. اعجاز همين است كه بعد از هزاران سال و پس از مرور قرون كثيره دليل حقانيت باشد.[١]

[١] قطر خورشيد ٠٠٠،٣٩٢،١ كيلومتر است ـ و قطر خورشيد ١٠٩ برابر قطر زمين است و بر اساس آخرين اطلاعات به دست آمده از ناسا جرم خورشيد ٩٤٦،٣٣٢ برابر و حجم آن ٠٠٠،٣٠٠،١ برابر زمين است.