تاريخ ـ (ر)كه به پارسى «روزمَه» و «سال مَه» و «باستان» و «كارنامه» گويند، علمى است مشهور كه در آن از وقايع ماضيه بُلدان و رسوم و عادات و صنايع و انساب و ترقيّات و تنزّلات طوايف بشريّه بحث و مذاكره مى نمايند. پس آنچه را كه داير باشد به وقايع ايّام مابين هبوط آدم(عليه السلام) و انقراض روماامپراتورى روم ـ كه در ٣٩٥ يا ٤٧٦ ميلادى است ـ «تاريخ قديم يا ازمنه قيمه يا قرون قديمه يا عتيقه» گويند و آنچه را كه داير به قضاياى مابين انقراض روما و فتح قسطنطنيّه استانبول ـ كه در ٨٥٨ هجرى وقوع يافته ـ مى باشد«تاريخ قرون وسطى» خوانند و يا اينكه تاريخ قرون وسطى عبارت از وقايع مابين انقراض روما و كشف امريكا است كه در ١٤٤١ ميلادى يا ٨٩٨ هجرى وقوع يافته و هرآنچه را كه از فتح قسطنطيّه يا كشف امريكا به اين طرف باشد، «تاريخ جديد و يا قرون جديده» نامند و به تقسيم ديگر، آنچه را كه از اقسام و انواع خصايص و طبايع مواليد ثلاثه[ر.م] بحث نمايد، «تاريخ طبيعى» گفته و هرآنچه را كه از اوضاع و حالات ملل و دول و روابط ايشان با يكديگر مذاكره كند، «تاريخ سياسى» خوانند. وبالجمله به جهت اهميّت مقام از طول كلام اعتذار نموده و به ذكر چند فائده مى پردازد:

فائده اوّل: چون تمامى عوالم علوى و سفلى حادث و مصنوع صانعى قادر بوده و عقول ناقصه بشريّه از ادراك مدّت فطرت آفرينش و آغاز خلقت، عاجز و ناتوان آمده و برهانى لايق به اعتماد در دست نداشتند، و لذا هريك از ارباب اين فن مقدار مدّت مابين خلقت عالم و ميلاد عيسى(عليه السلام) را به طورى ديگر ثبت اوراق نموده اند:

به قول كفايه: ١٨٣٣٧٨سال

به قول اُلُغ بيگ: ١٨٣١٠٢سال

به قول موّرخين: ١٨١١٣٦سال

فائده دويّم: در تعيين مدّت مابين هبوط آدم(عليه السلام) و طوفان نوح(عليه السلام) هم عقيده اصناف امم مختلف و هر كس به طورى ديگر نگاشته:

ناسخ التواريخ[ر.ض] موافق آنچه از ثقات موّرخين نقل كرده: ٢٢٤٢سال

يونانيان: ٢٢٦٢سال

سامريان: ١٣٠٧سال

علماى يهود: ١٦٥٠سال

واقدى: ١٠٠٠سال

بعضى ديگر: ٢٠٠٠سال

ابن عباس: ٢٥٣٠سال

فائده سيّم: مقدار مدّت مابين هبوط آدم(عليه السلام) و ميلاد مسيح(عليه السلام) هم معركه آرا و هريك از اهل فن به قولى قائل و غوطهور بحر خلاف بوده و ازآن رو كه برهانى لايق نداشتند، خود را به ساحلى نرسانيده اند:

ابن عباس: ٧٩٦٩سال

به قول آلفونيستلر: ٦٩٨٤سال

بعضى از مفسّرين: ٦٦٤٠سال

نيسافور استانبولى: ٥٧٠٠سال

بعض ديگر از مفسّرين: ٥٦٤٠سال

قاله مان اسكندرى: ٥٦٢٤سال

تئوفيل انطاكى: ٥٦١٥سال

ملك مؤيّد و كاتب چلبى: ٥٥٩٤سال

ناسخ التواريخ[ر.ض]: ٥٥٨٥سال

بعضى از اصحاب شرايع: ٥٥٥٠سال

يونانيان: ٥٣٩٠سال

منجّمين اوروپا: ٥٣٤٥سال

مورّخين عرب: ٥٣٢٨سال

جمهور مورّخين: ٤٩٦٣سال

آدون از اهالى ويانهوين: ٤٨٣٢سال

سامريان: ٤٣٠٥سال