و نيز توجه به اين كه: سرزمين «مكّه» عموماً، مسجد الحرام و خانه كعبه و محل طواف خصوصاً، ياد آور خاطرات پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله و پيشوايان بزرگ و مجاهدت‌هاى مسلمانان صدر اول است، اين انقلاب اخلاقى عميق‌تر مى‌گردد، به گونه‌اى كه در هر گوشه‌اى از مسجد الحرام و سرزمين مكّه، انسان، چهره پيامبر صلى الله عليه و آله و على عليه السلام و ساير پيشوايان بزرگ را مى‌بيند، و صداى آواى حماسه‌هاى آنها را مى‌شنود.
آرى، اينها همه دست به دست هم مى‌دهند و زمينه يك انقلاب اخلاقى را در دل‌هاى آماده فراهم مى‌سازند، به گونه‌اى توصيف ناشدنى ورق زندگانى انسان را بر مى‌گردانند، و صفحه نوينى در حيات او آغاز مى‌كنند.
بى جهت نيست كه در روايات اسلامى مى‌خوانيم: كسى كه حج را به طور كامل انجام دهد، يَخْرُجُ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ!: «از گناهان خود بيرون مى‌آيد، همانند روزى كه از مادر متولد شده». «١»
آرى، حج، براى مسلمانان يك تولد ثانوى است، تولدى كه آغازگر يك زندگى نوين انسانى مى‌باشد.
احتياج به يادآورى ندارد كه اين بركات و آثار- و آنچه بعداً به آن اشاره خواهيم كرد- نه براى كسانى است كه از حج تنها به پوسته‌اى از آن قناعت كرده، و مغز آن را بدور افكنده‌اند، و نه براى آنها كه حج را وسيله تفريح، سير و سياحت و يا تظاهر و ريا و تهيه وسائل مادى شخصى قرار داده، و هرگز به روح آن واقف نشده‌اند، سهم آنها همان است كه به آن رسيده‌اند!
***
٢- بعد سياسى حج- به گفته يكى از بزرگان فقهاى اسلام، مراسم حج در