***
٢- آيا سجود فرشتگان تشريعى است؟
بى شك در جمله «يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ» فرشتگان داخلند، ولى آيا سجده آنها تكوينى است يا تشريعى؟
با توجه به اين كه: آنها داراى عقل، شعور، معرفت و اراده‌اند، سجود آنها جنبه تشريعى دارد يعنى عبادت و خضوعى است كه با اراده و اختيار انجام مى‌گيرد قرآن درباره فرشتگان مى‌گويد: لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ: «آنها هيچ يك از فرمان‌هاى الهى را عصيان نمى‌كنند و آنچه را كه او دستور داده انجام مى‌دهند». «١»
و از نظر سجود تكوينى، فرشتگان چون ديگر موجودات هستند.
***
٣- پاسخ به چند سؤال
١- با توجه به اين كه: «مَنْ فِى الأَرْض»، شامل همه انسان‌ها مى‌شود، چرا بعد از آن جمله «كَثِيْرٌ مِنَ النَّاس» آمده است؟
در پاسخ مى‌توان گفت: اين جمله، در حقيقت توضيحى است براى «مَنْ فِى الأَرْض» يعنى ساكنان زمين دو گروهند، گروهى مؤمن و خاضع در برابر خدا و گروهى كافر و متمرد و سركش.
اين احتمال را نيز بعضى از مفسران داده‌اند كه: تعبير «مَنْ فِى الأَرْض» كه جنبه عمومى دارد، اشاره به سجود تكوينى است كه همه انسان‌ها حتى كافران جزء، جزء وجودشان در آن شركت دارند، ولى جمله « «كَثِيْرٌ مِنَ النَّاس» ...» اشاره به سجود تشريعى است كه در آن با هم مختلفند. (چنان كه پيشتر گفته