دليل، از هر فرصتى براى آزاد ساختن آنان استفاده كرده است، يكى از مواد اين برنامه، مسأله «مكاتبه» است كه به عنوان يك دستور، در آيات مورد بحث به آن اشاره شده است.
«مكاتبه» از ماده «كتابت» و «كتابت» در اصل از ماده «كتب» (بر وزن كسب) به معنى «جمع» است، و اين كه: نوشتن را كتابت مى‌گويند به خاطر آن است كه حروف و كلمات را در يك عبارت جمع مى‌كند، و چون در «مكاتبه» قرار دادى ميان «مولا» و «عبد» نوشته مى‌شود آن را «مكاتبه» ناميده‌اند.
عقد مكاتبه يك نوع قرار داد است كه ميان اين دو نفر بسته مى‌شود، و عبد موظف مى‌گردد، از طريق كسب آزاد، مالى تهيه كرده و به اقساطى كه براى او قابل تحمل باشد به «مولا» بپردازد و آزادى خود را باز يابد، و دستور داده شده است كه مجموع اين اقساط، بيش از قيمت عبد نباشد.
و نيز اگر به عللى عبد، از پرداختن اقساط عاجز شد، بايد از بيت المال و سهم زكات اقساط او پرداخته و آزاد گردد، حتى بعضى از فقهاء تصريح كرده‌اند:
اگر زكاتى به مولا تعلق گيرد، خود او بايد اقساط بدهى عبد را از باب زكات حساب كند.
اين عقد يك عقد لازم است و هيچ يك از طرفين حق فسخ آن را ندارد.
روشن است: با اين طرح، هم بسيارى از بردگان آزادى خود را باز مى‌يابند و هم توانائى زندگى مستقل را در اين مدت كه ملزم به كار كردن و پرداخت اقساط هستند پيدا مى‌كنند، و هم صاحبان آنها به ضرر و زيان نمى‌افتند و عكس العمل منفى به زيان بردگان نشان نخواهند داد.
«مكاتبه» احكام و فروع فراوانى دارد كه در كتب فقهى «كتاب المكاتبه» آمده است.