است، بعيد نيست هر دو جمله، اشاره به يك حقيقت باشد، و به تعبير ديگر، طرفين نفى و اثبات يك موضوع است.
در جمله اول مى‌گويد: آنها بدون علم و دانش و صرفاً از روى تقليد و تعصب و هوا پرستى به مجادله درباره خدا و قدرت او برمى‌خيزند.
و جمله دوم مى‌گويد: كسى كه دنبال علم و دانشى نيست طبيعى است كه از هر شيطان طغيانگرى پيروى مى‌كند.
***
٣- چرا از هر شيطان؟
جالب اين كه نمى‌فرمايد: چنين كسى از شيطان پيروى مى‌كند، بلكه مى‌گويد: از هر شيطان متمردى، و اين اشاره به آن است كه شياطين همه يك خط واحد و برنامه مشترك ندارند، بلكه، هر يك براى خود راهى و دامى انتخاب كرده‌اند، آنچنان اين دام‌ها متنوع است كه انسان در تشخيص آنها گم مى‌شود، مگر آنها كه به خاطر ايمان و توكل بر خدا در سايه حمايت او قرار گرفته‌اند، و مشمول جمله «الَّا عِبادِكَ مِنهُمُ الْمُخْلَصِيْن» «١»
هستند.
ذكر اين نكته نيز لازم است كه: تمرد، سركشى و خالى بودن از خير و بركت، در مفهوم كلمه شيطان افتاده است ولى در اينجا مخصوصاً كلمه «مريد» (فاقد هر گونه خير و سعادت بودن) را به عنوان تأكيد پشت سر آن ذكر مى‌كند تا سرنوشت كسانى كه از چنين رهبرانى پيروى مى‌كنند، كاملًا روشن گردد.
***
٤- تفسير جمله «كُتِبَ عَلَيْهِ»
مى‌دانيم اين تعبير، به معنى مقرر و ملزم داشتن است خواه در عالم تكوين و