٢- منظور از جمله «وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ» چيست؟
قابل توجه اين كه: در آيات مورد بحث، به هنگامى كه سخن از ازدواج مردان و زنان بى همسر به ميان مى‌آيد، به طور كلى دستور مى‌دهد، براى ازدواج آنان اقدام كنيد، اما هنگامى كه نوبت بردگان مى‌رسد آن را مقيد به «صالح بودن» مى‌كند.
جمعى از مفسران (مانند نويسنده عالى‌قدر تفسير «الميزان» و همچنين تفسير «صافى») آن را به معنى صلاحيت براى ازدواج تفسير كرده‌اند، در حالى كه اگر چنين باشد، اين قيد در زنان و مردان آزاد نيز لازم است.
بعضى ديگر گفته‌اند: منظور صالح بودن از نظر اخلاق و اعتقاد است چرا كه صالحان از اهميت ويژه‌اى در اين امر برخوردارند، ولى، باز جاى اين سؤال باقى است كه: چرا در غير بردگان اين قيد نيامده است؟
احتمال مى‌دهيم، منظور چيز ديگرى باشد و آن اين كه: در شرائط زندگى آن روز بسيارى از بردگان در سطح پائينى از فرهنگ و اخلاق قرار داشتند به طورى كه هيچگونه مسئوليتى در زندگى مشترك احساس نمى‌كردند.
اگر با اين حال، اقدام به تزويج آنها مى‌شد، همسر خود را به آسانى رها نموده و او را بدبخت مى‌كردند، لذا دستور داده شده است در مورد آنها كه صلاحيت اخلاقى دارند، اقدام به ازدواج كنيد، و مفهومش اين است كه: در مورد بقيه، نخست كوشش براى صلاحيت اخلاقيشان شود، تا آماده زندگى زناشوئى شوند، سپس اقدام به ازدواجشان گردد.
***
٣- عقد مكاتبه؟
گفتيم: اسلام برنامه «آزادى تدريجى بردگان» را طرح كرده، و به همين