از شما هرگز پاك نمى‌شد، ولى خداوند هر كه را بخواهد تزكيه مى‌كند، و خدا شنوا و دانا است» «وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى‌ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً وَ لكِنَّ اللَّهَ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَ اللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ».
بدون شك، فضل و رحمت الهى است كه موجب نجات انسان‌ها از آلودگى‌ها، انحرافات و گناهان مى‌شود؛ چرا كه از يك سو، موهبت عقل را داده، و از سوى ديگر، موهبت وجود پيامبر و احكامى كه از طريق وحى نازل مى‌گردد، ولى از ميان اين مواهب، توفيقات خاص او و امدادهاى غيبيش كه شامل حال انسان‌هاى آماده، مستعد و مستحق مى‌گردد، مهمترين عامل پاكى و تزكيه است.
جمله «مَنْ يَشاء»- چنان كه بارها گفته‌ايم- به معنى اراده و مشيت بى دليل نيست، بلكه تا مجاهده و تلاشى از ناحيه بندگان نباشد، هدايت و موهبتى از ناحيه خدا صورت نمى‌گيرد، آن كس كه طالب اين راه است، در آن گام مى‌نهد و جهاد مى‌كند، دستش را مى‌گيرد، از وسوسه شياطين حفظش مى‌كند، و به سر منزل مقصود مى‌رساند.
و به تعبير ديگر، فضل و رحمت الهى، گاه جنبه «تشريعى» دارد، و آن از طريق بعثت پيامبران، نزول كتب آسمانى، تشريع احكام و بشارت‌ها و انذارها است.
و گاه، جنبه «تكوينى» دارد و آن از طريق امدادهاى معنوى و الهى است، و آيات مورد بحث (به قرينه جمله «مَنْ يَشاء») بيشتر ناظر به قسمت دوم است.
ضمناً، بايد توجه داشت: «زكات» و «تزكيه» در اصل، به معنى «نمو يافتن» و «نمو دادن» است، ولى در بسيارى از موارد، به معنى «پاك شدن» و «پاك كردن» به كار رفته، و اين هر دو ممكن است به يك ريشه باز گردد؛ زيرا تا پاكى از موانع و مفاسد و رذائل نباشد، نمو و رشد امكان پذير نخواهد بود.
***
جمعى از مفسران، براى دومين آيه مورد بحث، شأن نزولى نقل كرده‌اند كه: