قرار گيرد، اين است كه: به جز آيه مورد بحث- كه مسأله برزخ را به طور كلى بيان كرده- بقيه مسأله را به صورت خصوصى- مثلًا در مورد «شهداء» يا «آل فرعون»- طرح كرده‌اند.
اما روشن است: نه آل فرعون خصوصيتى دارند،- كه همانند آنها در جهان بسيار بوده- و نه شهيدان؛ چرا كه قرآن مجيد گروهى از صالحان و خاصان را همطراز آنها شمرده، در آيه ٦٩ سوره «نساء» پيامبران، صديقان، شهداء و صالحان را در كنار هم قرار مى‌دهد و مى‌فرمايد: «فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِيْنَ».
درباره عمومى بودن يا نبودن برزخ، سخنى داريم كه در پايان اين بحث به خواست خدا خواهد آمد.
و اما از نظر روايات- در كتب معروف شيعه و اهل تسنن، روايات فراوانى است كه با تعبيرات مختلف و كاملًا متفاوت، از جهان برزخ، عالم قبر و ارواح و خلاصه جهانى كه ميان اين عالم و عالم آخرت قرار دارد، سخن مى‌گويد:
١- در حديث معروفى كه در كلمات قصار «نهج البلاغه» آمده است، مى‌خوانيم: على عليه السلام هنگام مراجعت از جنگ «صفين» وقتى نزديك كوفه، كنار قبرستانى كه بيرون دروازه قرار داشت رسيد، رو به سوى قبرها كرده، چنين گفت:
يَا أَهْلَ الدِّيَارِ الْمُوحِشَةِ وَ الْمَحَالِّ الْمُقْفِرَةِ وَ الْقُبُورِ الْمُظْلِمَةِ! يَا أَهْلَ التُّرْبَةِ! يَا أَهْلَ الْغُرْبَةِ! يَا أَهْلَ الْوَحْدَةِ! يَا أَهْلَ الْوَحْشَةِ! أَنْتُمْ لَنَا فَرَطٌ سَابِقٌ وَ نَحْنُ لَكُمْ تَبَعٌ لاحِقٌ، أَمَّا الدُّورُ فَقَدْ سُكِنَتْ، وَ أَمَّا الأَزْوَاجُ فَقَدْ نُكِحَتْ، وَ أَمَّا الأَمْوَالُ فَقَدْ قُسِمَتْ، هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَكُمْ؟
ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَى أَصْحَابِهِ فَقَالَ: أَمَا لَوْ أُذِنَ لَهُمْ فِي الْكَلامِ لَا خْبَرُوكُمْ أَنَّ خَيْرَ