آنها داده است، نه اين كه معبودان و خدايانى باشند در برابر اللَّه.
بنابراين، جمله «يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ...» در واقع اشاره به تكليف و مسئوليت رسولان الهى و كنترل اعمال آنها از ناحيه پروردگار است، همانند آنچه در سوره «جن» آيات ٢٦ تا ٢٨ آمده است: فَلا يُظْهِرُ عَلى‌ غَيْبِهِ أَحَداً* إِلَّا مَنِ ارْتَضى‌ مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ رَصَداً* لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ وَ أَحاطَ بِما لَدَيْهِمْ:
«خداوند هيچ كس را بر اسرار غيب خود آگاه نمى‌كند* مگر رسولانى را كه برگزيده است و از آنها راضى شده، و براى آنها مراقبانى از پيش رو و پشت سر مى‌فرستد* تا روشن شود آيا آنها رسالات پروردگارشان را ابلاغ كرده‌اند يا نه، و خداوند از آنچه نزد آنان است با خبر است». «١»
ضمناً، روشن شد: منظور از «ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ» حوادث آينده است و از «ما خَلْفَهُمْ» حوادث گذشته.
***
در دو آيه بعد، كه آيات پايان سوره «حج» است، روى سخن را به افراد با ايمان كرده، يك سلسله دستورات كلى و جامع را كه حافظ دين، دنيا و پيروزى آنها در تمام صحنه‌ها است بيان مى‌دارد و با اين حسن ختام، «سوره حج» پايان مى‌گيرد.
نخست، به چهار دستور مهم اشاره كرده، مى‌گويد: «اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد، ركوع كنيد، و سجده به جا آوريد، و پروردگارتان را عبادت كنيد، و كار نيك انجام دهيد، تا رستگار شويد» «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ارْكَعُوا وَ اسْجُدُوا وَ