آلاء و نعماء و بهشت و دوزخ و هر چه در آن شب مرئى او شد از ملكوت سماوات و ببايد دانست كه جميع علماى ما و اكثر جمهور از مخالفان متفق‌اند كه عروج آن حضرت بآسمان با روح و جسد بود نه بروح فقط و ملكوت سماوات كه مشاهده فرمود در حالت يقظه بود نه بخواب و اين تفصيل در سوره بنى اسرائيل سمت ورود يافته و فرق ميان رؤيت شيئى بيقظه رؤيت آن بمنام آنست كه اول عبارتست از ادراك شيئى ببصر بر سبيل حقيقت و ثانى تصور آن است در قلب بر توهم ادراك آن بحاسه بصر بدون حقيقت و مرويست كه چون آن حضرت از معراج معاودت فرموده و اصحاب را از مشاهده ملكوت اخبار نمود كفار قريش كه استماع اين نمودند در تكذيب آن كوشيده در مقام مجادله در آمدند و آن حضرت را از صفت بيت المقدس و خبر كاروان خود سؤال كردند چنانچه تفصيل آن در سورة الاسراء مذكور شد حق سبحانه بجهت انكار اينمجادله فرمود كه‌ أَ فَتُمارُونَهُ‌ آيا مجادله ميكنيد اى معاندان قريش با محمد عَلى‌ ما يَرى‌ بر آنچه ميديده در شب معراج از آيات عظيمه و مخلوقات عجيبه و كسانى كه مرئى را صورت اصلّى جبرئيل ميدانند مى‌گويند كه كفار در باب ديدن پيغمبر جبرئيل را بر صورت جبلى خود تعجب ميكردند و در مقام جدال در آمده تكذيب آن مينمودند حق سبحانه فرمود كه آيا مجادله مى‌كنيد بر آنچه ديد پيغمبر از صورت جبرئيل بر هيئت غريب و عجيب و استعمال ما رئى به على بجهت آنست كه آن متضمن معنى غلبه است چه ممارى در ممارات خود قصد غلبيت دارد بر خصم خود وَ لَقَدْ رَآهُ‌ و به تحقيق كه ديد پيغمبر (ص) جبرئيل را بر صورت اصلّى او نَزْلَةً أُخْرى‌ يك بار ديگر عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى‌ نزديك شجره سدرة المنتهى و آن درختيست بر بالاى آسمان هفتم در اصل عرش و شاخ و برگ آن بر سر عالميانست و علم ملائكه و ساير مخلوقات بر آن منتهى ميشود و از آن در نمى‌گذرد و اعمال ايشان نيز از آن متجاوز نمى‌گردد و آنچه وراى آنست جز خداى نداند و لهذا امير المؤمنين عليه السّلام فرمود كه‌

سلونى ما دون العرش‌

و گويند كه انتهاى آن باين اعتبار است كه نهايت عروج ملائكه است يا به اينمعنى كه از فوق آن الطاف خداوندى و ساير اوامر پادشاهى بآن منتهى ميشود و از ما تحت آن فرشتگان و ارواح مؤمنان بآن صعود مى‌كنند و همه آنجا مجتمع شده از آن در نمى‌گذرند و يك قدم از آن پيشتر نمى‌روند و بنا بر آنكه مراد از مرئى او سبحانه است معنى آيه آنست كه حضرت رسالت پناه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم نوبتى ديگر بديده دل مشاهده فرمود وقتى كه نزد سدرة المنتهى بود و مؤيد اينست آنچه از ابن عباس روايت كرده‌اند كه پيغمبر خداى را بديده دل در شب معراج دو نوبت ديده و در معالم التنزيل آورده كه آن حضرت را در آن شب عروجات روى نموده و ترقيات دست داده و در