الماضى من الذنوب الندامة و للفرائض الاعادة ورد المظالم و استحلال الخصوم و ان تعزم على ان لا تعود و ان تذيب نفسك فى طاعة اللَّه كما ربيتها فى المعصية و ان تذيقها مرارة الطاعات كما اذقتها حلاوة المعاصى‌

توبه مستجمع شش چيز است اول ندامت بر گناهان گذشته دوم اعاد فرائض فوت شده سوم در حقوق مردمان بايشان چهارم طلب بحلى از خصمان پنجم آنكه عزم جزم كنى بر عدم عود بسوى آن ششم آنكه بگذارى نفس خود را در طاعت حضرت عزت هم چنان كه پرورده باشى در معصيت و بچشانى تلخى طاعات را باو هم چنان كه چشانيده باشى شيرينى معاصى را باو شبهه نيست دره آنكه اينها شروط كمال توبه‌اند و اگر نه حقيقت توبه بندم بر گذشته و جزم بر عدم عود بر آينده حاصل ميشود و از حذيفه مرويست كه تجنب الرجل من الشران يتوب عن الذنب ثم لا يعود فيه باز ايستادن مرد از بدى بآنست كه از گناه توبه كند و عكرمه از ابن عباس نقل كرده كه معاذ جبل از پيغمبر (ص) پرسيد كه حقيقت توبه نصوح چيست فرمود كه‌

ان يتوب التائب ثم لا يرجع فى الذنب كما لا تعود اللبن الى الضرع‌

توبه نصوح آنست كه تايب عود نكند بمعصيت هم چنان كه شير بپستان عود نميكند و گفته‌اند كه توبه نصوح آنست كه انسان ناصح نفس خود شود باخلاص ندم با عزم بر عدم عود و از كلبى منقولست كه توبه نصوح استغفار است بلسان و ندم بجنان و امساك بدن از عصيان و قتاده گفته كه هى الصادقة الناصحة و گويند توبه نصوح توبه مقبوله است و آن منوط بر سه چيز است خوف عدم قبول و رجاء قبول و ادمان طاعت از روى ذلول و سعيد بن جبير فرموده كه توبه نصوح آنست كه ذنب هميشه نصب العين تايب باشد و پيوسته بر آن ناظر و از ذو النون مصرى منقولست كه توبه نصوح را سه علامتست كم خوردن و كم خفتن و كم با خلق سخن گفتن و فتح موصلى گفته كه علاماتها ثلث مخالفة الهوى و كثرة البكاء و مكابرة الجوع و الظماء يعنى علامة توبه نصوح سه چيز است مخالفت هوا و هوس و بسيارى گريه و صبر در گرسنگى تشنگى و از سدى مرويست كه لا تصح التوبة الا بنصيحة النفس و المؤمنين لان من صحة توبته احب ان يكون الناس مثله توبه صحيح نيست مگر بنصيحة كردن نفس و ساير مؤمنان بترك ذنوب زيرا كه توبه او صحيحست دوست ميدارد كه مردمان مثل او باشند و از ابن مسعود منقولست كه التوبة- النصوح تكفر كل سيئة توبه نصوح ميپوشاند هر بدى كه از بنده تايب صادر شده باشد بعد از آن فرمود هو فى القرآن اينكه گفتم در قرآن واقع شده پس اين آيه را تلاوت فرمود كه‌ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسى‌ رَبُّكُمْ‌ شايد كه پروردگار شما چون توبه كنيد أَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ‌ آنكه بپوشاند و در گذارند از شما سَيِّئاتِكُمْ‌ گناهان شما را وَ يُدْخِلَكُمْ‌ و در آرد شما را جَنَّاتٍ تَجْرِي‌ ببوستان‌