اى گمراهان از طريق حق‌ الْمُكَذِّبُونَ‌ تكذيب كنندگان بعث و نشور لَآكِلُونَ‌ هر آينه خورند- گانيد مِنْ شَجَرٍ از درختى‌ مِنْ زَقُّومٍ‌ كه آن زقوم است من اول از براى ابتداست و ثانى براى بيان يعنى بعد از بعث شما را از ميوه آن درخت بخورانند فَمالِؤُنَ مِنْهَا پس پر كنندگان باشيد از آن درخت‌ الْبُطُونَ‌ شكمها را بجهة شدت جوع‌ فَشارِبُونَ عَلَيْهِ‌ پس آشامندگان بر بالاى آن درخت‌ مِنَ الْحَمِيمِ‌ از آبى در نهاية گرمى بسبب كثرة عطش تأنيث ضمير در منها و تذكير آن در عليه نظر بلفظ و معنى مرجعست و در روايت آمده كه عذاب جوع بر دوزخيان گمارند تا شكم‌هاى خود را از زقوم پر سازند بعد از آن تشنگى برايشان غلبه كند حميم برايشان عرض كنند و بسيارى از آن بياشامند فَشارِبُونَ‌ پس آشامندگان‌اند از حميم‌ شُرْبَ الْهِيمِ‌ مانند آشاميدن شتران بسيار تشنه زده و مدتها آب نيافته و آن جمع اهيم و هيما است كه آن شتريست كه بعلت هيام مبتلا باشد و هيام بضم ها دائيست شبيه به استسقا كه شتر را عارض ميشود و بجهة آن هر چند آب مى‌خورد سير نميشود تا هلاك ميگردد و گويند هيم جمع هيام است بفتح ها و آن مخففه هيم است چون سحاب و سحب و هيام ريگى است كه متماسك نشود پس معنى آنست كه ايشان آشامندگان حميم باشند همچو آشاميدن ريگهاى روان كه هر چند آب خورند اثر آن پديد نيايد قول اول از ابن عباس و عكرمه و قتاده مرويست و ثانى از ضحاك و اين عيينه و تكرار لفظ شاربون جهة مبالغه است حاصل كه دوزخيان چندان كه حميم آشامند تشنگى ايشان تسكين نيابد صاحب كشاف آورده كه معطوف و معطوف عليه اگر چه بحسب ظاهر از جمله عطف ذوات و صفات متفقه‌اند بر مثل خود كه موجب عطف الشي‌ء على نفسه است ليكن بر حسب حقيقة بر خلاف آنست از حيثيت آنكه شرب حميم يا آنكه در تناهى حرارت است و موجب قطع امعا امرى عجيب است و شرب آن بر طريق شرب هيم نيز امرى غريبست و اين هر دو از صفات مختلفه‌اند و در تفسير بيضاوى مذكور است كه ميان معطوف عليه عموم و خصوص من وجه است پس بينهما اتحاد نباشد و بعد از خطاب مشتمل بر تخويف و انذار بغيبت التفات فرموده بر سبيل تهكم مى‌گويد كه‌ هذا اين ماكول و مشروب‌ نُزُلُهُمْ‌ پيشكش ايشانست‌ يَوْمَ الدِّينِ‌ در روز جزا هم چنان كه ما حضرى براى مهمان حاضر سازند اينكلام بر سبيل تهكم است هم چنان كه قول او سبحانه در موضع ديگر كه‌ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ‌ چه نزل عبارتست از طعامى كه نزد نزول مهمان حاضر سازند بجهة تعظيم و تكريم او و از اينجا معلوم ميگردد كه بعد از اين ايشان را در حميم مآكل و مشارب خواهد بود كه شرح‌