وَ فِي الْأَرْضِ‌ و در زمين‌ آياتٌ‌ نشانها است از براى استدلال بر وجود صانع و وحدت و علم و قدرت و ارادت و فرط رحمت او لِلْمُوقِنِينَ‌ مر بيگمانان را يعنى موحدان را كه در طريق نبوى كه برهانى موصل است بمعرفت يزدانى سلوك نموده‌اند و بصيقل دلايل ساطعه و براهين لامعه زنگ ريب و شك از قلوب خود زدوده و از جمله آيات ارضيه كه بروى زمين‌اند بساطت آنست از براى سكنه و عيون منفجره و معادن متنوعه و حيوانات متنفسه كه مختلفند از حيثيت صور و اشكال و افعال چون بهايم و سباع و حشرات و نباتات متنوعه از بقول و حبوب و اشجار و اثمار مختلفه از حيثيت الوان و روايح و طعوم با آنكه بيك آب نشو و نما مى‌يابند كما قال‌ يُسْقى‌ بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى‌ بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ‌ و جبال موتده و برارى و ابحره و وجود مسالك و طرق در آن بجهة سهولت تردد بندگان در بقاع و بلدان و آنچه نفس در زمين است از اختلاف اجزاى آنست در كيفيات و خواص و منافع و غير آن‌ وَ فِي أَنْفُسِكُمْ‌ و در نفس‌هاى شما نيز نشانها است كه دالند بر كمال علم و قدرت صانع زيرا كه هيچ آيتى نيست الا كه در انسان نظير آن هست و با وجود آن متفرد است بهيئات حسنه و مناظر بهيه و تركيبات عجيبه و تنقلات آن بحالات متكثرة و تمكن بر افعال غريبه و استنباط ضايع مختلفه در عالم و استجماع كمالات متنوعه بوساطة عقول زكيه و افهام صافيه‌ أَ فَلا تُبْصِرُونَ‌ آيا پس نظر نمى‌كنيد استفهام بمعنى امر است يعنى نظر كنيد بعيون ناظره و افهام نافذه در صنايع و بدايع آفاق و انفس تا بوسيله آن عالم شويد بوجود صانع عالم و بر وحدت و علم و قدرت و حكمت و رحمة واسعه وى چه هر كه اين آيتها را در نفس خود نه بيند و در صفحه وجود خود آثار قدرت و حكمة مطالعه ننمايد از حيات خود محظوظ نشود و مآل او در نشاء آخرت بند امت و حسرت كشد و زيانكار دنيا و آخرت گردد و چون آيات ارضيه بحسب رؤيت اقربست از احوال سماويه از اينجهة بيان احوال علوى را از آن مؤخر داشته مى‌گويد كه‌ وَ فِي السَّماءِ و در آسمانست‌ رِزْقُكُمْ‌ روزى شما يعنى در ابر است سبب رزق شما كه بارانست و از سعيد بن جبير منقولست كه مراد برزق برفست زيرا كه ترقى عيون كه سبب اقواتست از آنست و در نقل آمده كه حسن بصرى هر گاه ابر را مى‌ديد به اصحاب مى‌گفت كه اين روزى شما است و ليكن شما بسبب كثرت خطيه از آن محروم ميشويد وَ ما تُوعَدُونَ‌ و ديگر در آسمانست آنچه وعده داده ميشويد بآن از مثوبات عظيمه چه بهشتهاى هشتگانه در آسمان هفتم است نزديك سدرة المنتهى و از جمله موعود به ملايكه‌اند كه بجهة