ذكر و انثى و بجهت اينست كه بزوجان تسميه يافته‌اند و آن دو صنف يكى معروفست كه در دنيا ديده باشند و ديگرى غريب كه نديده و نشنيده باشند يا يكى نزد ديگرى خشك چون عنب و زبيب و رطب و تمر و غير ذلك از ابن عباس مرويست كه در دنيا هيچ ميوه نباشد از ترش و شيرين الا كه در بهشت باشد حتى حنظل الا آنست كه حنظل بهشت شيرين باشد فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما پس بكدام از نعمتهاى پروردگار خود كه اصناف فواكه و اثمار ببنده عطا ميفرمايد تُكَذِّبانِ‌ منكر ميشويد مُتَّكِئِينَ‌ اينحالست از ضمير من خاف چه من موصوله در معنى جمع است يا منصوبست بر مدح خايفان بتقدير امدح يعنى مر كسانى را كه خايف باشند دو جنتست در حالتى كه تكيه‌كنندگان باشند بر طريق پادشاهان يا آنها كه ترسانند ممدوحند باين كه تكيه‌كنندگان باشند عَلى‌ فُرُشٍ‌ بر فرشهاى بسيار بَطائِنُها كه استرهاى آن‌ مِنْ إِسْتَبْرَقٍ‌ از ديباى محكم باشد و گويند كه استبرق حرير چينى است كه ميان غليظ و رقيق است يكى از اكابر را پرسيدند كه بطاين آن ديباست ظهاير آن از چه باشد فرمود كه از نور و گفته‌اند كه ظهاير آن از سندس است كه ديباى رقيق است و نزد بعضى ديگر بطانه و ظهاره آن از يك جنس است تا بهردو روى موجه بوده بهر وجه كه خواهند بيفكنند و نزد جماعتى ديگر ظهاير آن داخلست در اين آيه كه‌ فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ‌ وَ جَنَى الْجَنَّتَيْنِ‌ و ميوه آن دو جنت كه چيده شود دانٍ‌ نزديكست بزمين بهشت بر وجهى كه دست قايم و قاعد و مضطجع و نايم بدان رسد و مرويست كه تكيه‌كننده بر تختهاى بهشت چون آرزوى ميوه كند شاخهاى درخت سر فرود آورد و آن ميوه كه خواهد بدهن وى رسد پس آن را بدست يا بدهن فرا گيرد فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما پس بكدام از نعمتهاى پروردگار خود كه شما را بر تختها و فرشهاى پادشاهانه نشاند و ميوه‌هاى لذيذ و لطيف دهد تُكَذِّبانِ‌ انكار ميكنيد فِيهِنَ‌ ضمير راجعست به آلاى معدوده از جنتان و عينان و فرش و غير آن يا راجع بجنان و عدم ذكر آن بجهت معلوميت آنست يا راجع بجنتان و ايراد آن بصورت جمع بجهت اشتمال جنتين است بر اماكن و قصور و مجالس يعنى در اين اشياى معدوده يا در بهشتها يا در قصور و منازل اين دو بهشت‌ قاصِراتُ الطَّرْفِ‌ كوتاه چشمان باشند يعنى حورانى كه چشم فرو خوابانيده باشند از نگريستن بغير شوهران خود از ابن عباس منقولست كه هر يك از اين زنان شوهران خود را گويند كه و عزة ربى ما ارى فى الجنة احسن منك فالحمد للَّه الذى جعلنى زوجتك و جعلك زوجى بعزت و جلال خدا كه در بهشت هيچ چيز از تو زيباتر نمى‌بينم شكر مر خداى را كه ترا جفت من گردانيد و مرا جفت تو و سهل بن عبد اللَّه فرموده كه هر