شدند و بعذاب اليم الهى گرفتار گشتند ايشان نيز بهلاكت دنيوى و اخروى گرفتار شوند و گويند كه مراد از كتب اهلاك ايشانست در روز خندق‌ وَ قَدْ أَنْزَلْنا و بتحقيق كه فرستاديم‌ آياتٍ بَيِّناتٍ‌ آيتهاى روشن كه قرآن است و ساير معجزات داله بر صدق نبوت حضرت رسالت (ص) وَ لِلْكافِرِينَ‌ و مر كافران راست در دنيا عَذابٌ مُهِينٌ‌ عذابى خواركننده و رسوا سازنده كه عزت و تكبر ايشان را درهم شكند از قتل و سبى يا مر ايشانراست عذاب خوار سازنده‌ يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ‌ در روزى كه بر انگيزد خداى تعالى ايشان را از قبور و بنا بر معنى اول منصوبيت ظرف باضمار اذكر است كه مشعر است بتفخيم آن يعنى ياد كن روزى را كه بعث كند خداى تعالى ايشان را جَمِيعاً همه ايشان را كه يكى غير مبعوث نماند و ميتواند بود كه نصب جميعا بر حاليه باشد بتاويل مجتمعين نه بر بدلية يعنى بعث كند خداى ايشان را در حالتى كه همه مجتمع باشند بيك حال در روز بعث و هيچ كس از ايشان وا- گذاشته نشود فَيُنَبِّئُهُمْ‌ پس خبر دهد خداى ايشان را بر رؤس اشهاد بِما عَمِلُوا بآنچه كرده باشند بجهت تشهير حال ايشان و توبيخ و تخجيل ايشان و تقرير عذاب ايشان و ايشان بسبب اين خجالت و خزى تمناى آن كنند كه بسرعت هر چه تمامتر بدوزخ روند أَحْصاهُ اللَّهُ‌ شمرده و نگاه داشته باشد خداى تعالى عمل ايشان را و بعموم علم خود احاطه جمع عدد عمل ايشان نموده كه هيچ چيز از آن از علم او غايب نشود وَ نَسُوهُ‌ و فراموش كرده باشند ايشان آن را بجهت كثرت آن يا تهاون نمودن بآن‌ وَ اللَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ و خداى بر همه چيز از احوال و اعمال بندگان‌ شَهِيدٌ حاضر است يعنى عالم به جميع آن پس همه را بر وفق عمل مكافات خواهد داد و نظير اينست كه شهد اللَّه انه لا اله الا هو كه بمعنى علم اللَّه است و در كشاف آورده كه روزى ربيعة بن عمرو و حبيب برادر او و صفوان ابى اميه مكالمه ميكردند يكى گفت آيا خدا مى‌داند ما مى‌گوييم و ديگرى گفت بعضى را مى‌داند و بعضى را نه ثالث گفت اگر بعضى را مى‌داند همه را نيز مى‌داند زيرا كه مانعى ندارد از دانستن چه عالم بالذات است و علم او موقوف نيست بسببى دون سببى پس همه معلوم او خواهد بود آيه آمد كه‌ أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ‌ استفهام از براى تقرير است و ترى بمعنى تعلم است يعنى آيا ندانستى آن را كه خداى‌ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ‌ مى‌داند آنچه در آسمانهاست از ملايكه و نجوم و ارواح مطهره و غير آن‌ وَ ما فِي الْأَرْضِ‌ و آنچه در زمين است از معدنيات و نباتات و حيوانات و ساير جمادات و گويند كه ترى بمعنى خود است و