گفته شود مر ايشان را كه بچشيد عذاب و نكال خود را هذَا اين عذاب‌ الَّذِي كُنْتُمْ‌ آن چيزيست كه بوديد شما در دنيا بِهِ‌ كه بآن يعنى بپرسيدن آن‌ تَسْتَعْجِلُونَ‌ شتاب مينموديد و ميگفتيد كه متى هذا الوعد و ميتواند بود كه هذا بدل فتنتكم باشد و اسم موصوف صفت آن يعنى بچشيد اين عذاب را كه شما بآن تعجيل مى‌كرديد بعد از ذكر وعيد بيان وعد ميفرمايد بقوله‌ إِنَّ الْمُتَّقِينَ‌ بدرستى كه پرهيزكاران از شرك و معصيت در آن روز فِي جَنَّاتٍ وَ عُيُونٍ‌ در بوستانها و چشمهاى روان باشند يعنى بساتين مملو از اشجار كه مشتمل بر انهار جارى باشد آخِذِينَ‌ در حالتى كه فراگيرندگان و پذيرندگان باشند از روى رضاى نفس و حسن رغبت‌ ما آتاهُمْ رَبُّهُمْ‌ آن چيزى را كه داده باشد به ايشان پروردگار ايشان از مثوبات اعمال صالحه و افعال حسنه و به ايشان عطا فرموده از انواع كرامات جليله پس بجهة تعليل استحقاق ايشان به اين نعمت عظمى ميفرمايد كه‌ إِنَّهُمْ كانُوا بدرستى كه آن متقيان بودند قَبْلَ ذلِكَ‌ پيش از اين يعنى پيش از دخول جنت در دار تكليف‌ مُحْسِنِينَ‌ نيكوكاران و فرمان‌برداران يا احسان نمايندگان بغير خود بضروب تصدقات و غير آن آنكه تفسير احسان ايشان مى‌كند بقوله كه‌ كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ‌ بودند كه در زمان اندك از شب‌ ما يَهْجَعُونَ‌ خواب مى‌كردند يعنى در اكثر اوقات شب به عبادت مشغول ميشدند ماء مزيده دالست بر مبالغه در قلت هجوع ايشان و ميتواند بود كه نصب قليلا بر مصدريت باشد نه ظرفيت و تقدير اينكه هجوعا قليلا يعنى خواب مى‌كردند خواب كردنى اندك و جايز است كه ماء مصدريه باشد يا موصوله و تقدير اينكه قليلا من الليل هجوعهم يا ما يهجعون فيه يعنى خواب كردن ايشان در زمان اندك از شب بود يا آنچه خواب مى‌كردند در آن و بنا بر اين مرفوع المحل باشد بر آنكه فاعل قليلا باشد و بر اينكلام مبالغات بسيار است يكى ايراد لفظ هجوع كه بمعنى قلت نوم است دوم ذكر قليلا با آنكه هجوع متضمن آنست سوم ذكر ليل كه وقت سبات و راحت است چهارم زيادتى ماء مؤكده و نميتواند كه ماء نافيه باشد و معنى اينكه خواب نميكردند در اندكى از شب يعنى همه شب را احيا ميكردند در طاعت زيرا كه ماء نافيه در ما قبل خود عمل نميكند و لهذا ميگويند كه زيدا لم اضرب و نمى‌گويند زيدا ما ضربت و از انس منقولست كه مراد از قلة هجوع متقيان اقدام ايشانست بنوافل ليليه و از ابن عباس مرويست كه معنى مراد از اين آيه آنست كه كم شبى ميبود مگر كه ايشان بنماز تطوع اشتغال مينمودند در اول يا در اواسط يا در آخر و اينقول از حضرت امام‌