احاديث و قصص مثنوى

آن كه را بريان جگر شد درد هست

غرق آب و نعره هل من مزيد

از ازل آزاده و حر بودهايم

عشق شهزاده به شهبانو

ترك استثناء نبينى از اولياء

اى عجب درمان فزايد درد

حزن و گريه در دعا شرط دعاست

ما خطا كرديم يا رب درگذر

بى خشوع دل دعا كى دعاست

هان تو را باشد كرامتها حجاب

هست فقدان ادب شر آفرين

ابر بر نايد پى منع زكات

تيره گردد ماه و از گناه

صبر باشد هر گشايش را فرج

عرصه گردد تنگ چون آيد قضا

آفتاب آمد دليل آفتاب

هم ثناى تو سزد يا رب ز تو

وقت را درياب سيف قاطع است

صوفى ابن الوقت باشد اى رفيق

شرط درمان هست پرسش از مريض

در دل احرار مدفون است راز

راز پوشنده مرادش حاصل است

ز آرزوها آدمى گردد هلاك

گاه به رغم سعى حاصل تدبير ضرر است

در خيالش شاد و غافل از قضا

عشق رنگ آميزكى

دشمن طاووس آمد، پر او

مى بلرزد عرش از مدح شقى

كم كسى زابدال حق آگاه شد

بوزينه و تقليد استاد

حذر از ابليس

شاهى در جهودان

خودبين همچون احول

هنر پوشيده شد

دل به دل راه دارد

آگهى از شر

حضور دل نمازت نماز مى شود

اخوت مرگ و خواب

ليلى ومجنون

دل به سايه خوش نمودن ابلهى است

سايه يزدان بود بنده خدا

دامن آخر الزمان

حسد شيطان

اوج ايثار

خم عيسى

تلون موجب رضايت نيست

هست دلهاى شكسته

هان مزن تهمت

حق شناس است آن كه شد عترت شناس

خلق را جبارى رحمت است

بوى گل را از كه يابيم

اوصاف رسول در تورات

اصحاب اخدود

سنت بد موجب خشم است

هست مقهور خدا دلهاى ما

انوار حق

رابطه جزءها و كل

دهان كژ كردن

رحم خواهى بر ضعيفان

هود گرد مؤمنان خطى كشيد

قصه شيبان

مرگ مومن مثل

تسبيح ملك

قصه خرگوش و شير و چاه آب

نفس بدترين دشمن

مومن و برحذر از سوراخ مار

گه قدر تغيير يابد

مرده بايد بود پيش حكم حق

توكل رهبراست

«با توكل زانوى اشتر ببند»

«رمز الكاسب حبيب الله شنو»

ريشه كسب است از ضعف يقين

شد عيال الله كل آدمى

نيست بر دوش مراد و پير، بار

كاهش نعمت ز كم شكرى بود

قابض الارواح و اعجابش شنو/ بهر جان دادن شتابد آدمى

حاجت ما گه فتد بر قتلگاه!

فربه را زندان جان محكمتر است!

بهر مؤمن اين جهان زندان بود

اى خوش آن مالى كه صرف دين شود

از سليمان انتخاب فقر بين

جنيان تبعيد و متوارى شدند

«مشورت ادراك و هشيارى دهد»

مستشاران را«امين» دانستهاند

«گفت هر رازى نشايد باز گفت»

از ذهب، مذهب، ذهابت دم مزن

فاش گردد راز بين دو نفر

پاسخ سر بسته دادى گه رسول

«گر يكى گامى نهم سوزد مرا»

از تمارض آدمى گردد مريض

بهر معراج رسول

چون مگس، پنداشت خود را هست كس

اهل تفسير به آرا دوزخى است

«مصطفى فرمود دنيا ساعتى است»

هر نفس دنياى ما نو مىشود

پشهاى نمرود را در هم شكست

گر خدا خواهد بگيرد عقلها

تيز بين هدهد نبيند دام را!

«چون قضا آيد شود دانش به خواب»

با كسان بودن همه دشوارى است

«چاه مظلم گشت ظلم ظالمان»

هر كه چاهى كند در آن اوفتاد

زيركى مؤمن از نور خداست

هان جهاد نفس غزو اكبر است

هست دوزخ نعره زن هل من مزيد؟

گفت احمد

دفع كبر از دل نه كار هر كس است

«شير آن است آن كه خود را بشكند»

داستان پيك رومى و عمر

كوخ باشد كاخ اسلام نخست

«اى برادر چون ببينى قصر او؟»

«لاجرم جوينده يابنده بود»

«زير سايه خفته بين سايه خدا»

بر لباسش وصلهها مىزد

چون ز حق ترسى ز تو ترسند خلق

«گفت پيغمبر سلام آنگه كلام»

«آن كه خوفش نيست چون گويى مترس»

هست ز اسماء خدا«نعم الرفيق»

داد الفت حق ميان جسم و جان

گفت احمد

«وا ندارد كارش(خدا) از كار دگر»

قارى قرآن كليم من بود / هست قارى با نبوت مندرج

آدمى را آفتى چون شهرت است

«بود بازرگان و او را طوطيى»/ با سليمان گفت مرغك راز خويش/ بشنو از عطار اينك قصه را

«يا ربى زو، شصت لبيك از خدا»

چون تو را مالى رسد بر گير از آن

«مدتى مىبايدش(مريد) لب دوختن»

آدمى را لالى از كرى بود

اشك شويد هر عتاب و هر گناه

روزى پاكت دهد نور و كمال

متقى مشتاق مرگ و رفتن است

گفته چون تيرى است جسته از كمان

اى زبان، خوب و بد اعضا تويى

شد مقدم خلقت جان بر جسد

حق بود مقتول خود را خون بها

«اى حيات عاشقان در مردگى»

هست نيتها اساس حشر و نشر

حق غيور است و غيوران را محب

«وقت» باشد جلوهاى از غيرتش

حق بود مشتاق دلهاى حزين

خنده آيد خالق ما را ز ما

بر گياهان چنگ اندازد غريق

«كوشش بىهوده به از خفتگى»

در پناه كوه، الياس آرميد

مادح خود را خفيف و خوار ساز/«مدح» باشد در حقيقت همچو«قتل»

بو سعيد و قصه طنبور زن

صور اسرافيل احياگر شود

حق براى صالحان چشم است و گوش

هر كه وقف حق شود حق يار اوست

«گفت پيغمبر كه اصحابى نجوم»

«گفت طوبى من رآنى، مصطفى»

هان! نسيم رحمت حق مىوزد

شاخ طوبى رويد از بيت على(ع)

روح باشد مصطفى، تن اشترش

اى حميرا بهر من كن گفت و گو

نيست ماده نيست نر روح بشر/ ننگرد حق صورت اشخاص را

«مصطفى گويان ارحنا يا بلال»

شد نماز صبح، احمد

استحاله پاك گرداند نجس

گفت احمد

«غيب را ابرى و آبى ديگر است»

«تن مپوشانيد از باد بهار»

آن ستون نالان شد از هجر رسول

«پنج نوبت مىزنند از بهر دين»

سنگ در دست نبى

كينه جو مىنوشد از مقتول خون

كس نداند قيمت يك لحظه عمر

دو فرشته هر سحر پندت دهند

قصه مأمون و اعرابى و آب

سامرى منفور خاص و عام شد

شد عيال الله مخلوقات حق

يك جوال از گندم و ديگر ز سنگ!

نيست گنجى چون قناعت با دوام

گفت احمد

مال باشد صاحبش را عيب پوش

كى غناى قلب از ثروت بود

افتخار مصطفى

قصه مرد و درخت و كيد زن

چهره احمد

خواست احمد

بهترين است آن كه زن را نيك داشت/ زن شود گستاخ بر مرد كريم/ قصه احنف شنو از قصر شام

«چون قضا آيد فرو پوشد بصر»

كس به جز بر فطرت سالم نزاد

داستان نعل وارونه شنو

ناقه صالح ز حق اعجاز بود

ناقه را كشتند و واجب شد عذاب

زيرك از چهره شناسد اين و آن

سنگ گردد لعل ليكن ز آفتاب

هست سركه خوب و نيكو نان خورش

بنگرد مؤمن به نور رب خويش

حب اشيا كور و كر سازد تو را

مىنگنجد حق مگر در قلب پاك

«مهر من بر خشم پيشى گرفته است»

«او ز يك تصديق صديقى شده»

بشنو از مجنون و بيمارى يار

هان! بپوشانيد چشمان از حرام

«رب سلم» هست ذكر مصطفى

ديدن مؤمن بود از نور حق

يافت موسى آتشى اما ز وحى!

برد عيسى را خدا در آسمان

خاك خواهى رو سوى تودهى كلان!

مردمان هستند بر دين ملوك

با زلال نهر جوها شد زلال

داستان نحوى از قول عبيد/ قصهاى ديگر ز نحويون شنو

آفريدم خلق را بهر شناخت

چون كه كوبى در، به رويت وا شود

بر مسلمان هست گل خوردن حرام

نقص انسان است سيرى يا كه جوع

تا سگت باشد گرسنه رام توست

بهترين داروست پرهيز از خوراك

پس قيامت روز عرض اكبر است/ مرتضى فرمود من فايز شدم

آن كه بىپير است شيطان پير اوست

نيست يكسان مشورت با ديگران

«تو تقرب جو به عقل و سر خويش»

هست دور از رحمت حق خال كوب

شير و تقسيم غنايم را شنو

در جماعت هست رحمتهاى حق

آن كه گويد«من» ز محرومان شود

هست هر لحظه خدا را سه سپاه

انبيا فرزند نور واحدند

گفت احمد

هديه آيينه را بينى مدام!

گشت مرتد كاتبى عصر رسول

حق كند عفو و محب عفو، اوست

زشت رويى كه شكست آيينه را

گفت احمد

ديدن اخوان، نبى

نقش روم و صيقل چين را ببين

بطن ما در منشأ سعد و شقا

بينش مؤمن ز نور حق بود

رد تهمت كرد لقمان حكيم

پر اثر باشد دعاى در خفا

«گفت پيغمبر كه اصحابى نجوم»

شد قوىتر آدمى از كاينات

آتشى كه سرد گردد با زكات

«از على آموز اخلاص عمل»/ قصههايى ديگر از اخلاص بين

هست باب علم پيغمبر

گه شود مبعوث، يك تن امتى

آن كه شد لله، ايمانش فزود

قدر فهم هر كسى بودش

مهربانى خدا بر خشم او سبقت گرفته است

معصيت گاهى تو را جنت برد!

من چگونه قاتل خود را كشم؟!

هر آنچه بايد محقق گردد، محقق مى شود

بهر دنيا نيست پيكار على(ع)

جاى گنج، احمد

آرزوى مرگ كى دارد يهود

هست ملعون هادم بنيان حق

گر چه تنهايى حذر كن از بدان

هست مؤمن بهر مؤمن آينه

خواب عالم ذكر و بيدارى بود

حق جميلش دان و مشتاق جمال

يار بهر يار چون آيينه است

رؤيت ماه و خليفهى مسلمين

«بس دعاها كان زيان است و هلاك

اسم اعظم اهل را بايد نه غير

اهل ايمان مانند نفس واحده هستند

هر كه نور حق بر او تابيد، رست

كن حذر از سبزههاى مزبله

در دل مؤمن شود حكمت مقيم

قصه باز سپيد و پير زن

هست برتر مصطفى و امتش

گنج پنهان بود حق، او را شناس

قصهها بشنو ز شيخ و وام او

هر سحر باشد نداى دو ملك

صدق ابراهيم و فرزندش شنو

قصه آن كر كه آمد ز آسيا

گر حبيبم نيست چشم از بهر چيست؟

«آنچنان بنما به ما آن را كه هست»

دشمن سر سخت انسان نفس اوست

قصه شيرى كه مركب شد به شب!

شد خر مهمان طعام ميهمان!

«چون قضا آيد چه سود است احتياط»

فقر باشد موجب كفر و گناه

آنچه گيرد دست بايد پس دهد

قصه بو بكر و انفاقش شنو

انتظار خير از مفلس خطاست

هست ايذا هر كجا مؤمن رود

چون نباشد صبر از ايمان مگو

«از پى هر درد درمان آفريد»

رفتن جان را ببيند محتضر

مركب او

از«اگر كردن» حذر بايد نمود

بهترين اعطاى حق خلق نكوست

نور حق را پردهها در پردههاست

«آدمى مخفى است در زير زبان»

با يقين بخشش افزون مى شود

جز خدا كس ز اوليا آگاه نيست

«متحد جانهاى مردان خداست»

نقض كننده تصميمهاى ما خداست

نور مؤمن آتش جهنم را خاموش مى كند

«اين سخا شاخى است از سرو بهشت»

مخلصان باشند دايم در خطر

گشت محروم آن كه را شرم و حياست

كرد شبلى دوستان را امتحان

«دوست همچون زر، بلا چون آتش است»

عبد عبد عارفان را قصههاست

هست اهل صدق آگاه از قلوب

قصها بشنو ز شاكر نعمتان/ تلخى ميوه ز شيرينى نكاست

هست ملعون آن كه نفزايد به عقل/ ناقص الاعضا بيابد لطف حق

مؤمن با نور رب خويش مى بيند

محو گردد نور از خورشيد و ماه

پاى اين شمس و قمر پى مىشود

قصه خشكيدن چاه است و چشم!

با دعا شد سنگزاران سبزهزار/ دامن كوهى كه پر شد از درخت

اهل ايمان تشنگان حكمتاند

«عاقبت جوينده يابنده بود»

ساده لوحان و دعاهاشان شنو

بين خدا را در عيادت از مريض

متقى را حق شود سمع و بصر

هست مبغوض خدا حكم طلاق

«من نكردم امر تا سودى كنم»

«ما زبان را ننگريم و دل را»

«خون شهيدان را ز آب اولىتر است»

قصهها بشنو ز مار و آدمى

براى بهشت رنجها را بايد تحمل كرد

«سوختهى آتش قرين كوثر است»

رتبت عقل اول و نفس آخرست

لطف احمد

«دشمن دانا به از نادان دوست»

گريهاش

خرس نادان دوستىاش دشمنى است

از دو كورى داشت ناله مرد كور

«هان و هان بگريز از اين آتشكده»/ بنگرد مؤمن به نور رب خويش

عدهاى گشتند گوساله پرست!

در اصالت مردمان چون معدناند

شادمان گردند مجنونان ز هم!

با كبوتر بين كلاغى همنشين

در دعا خير دو عالم را بخواه

نزد بيماران روى يابى مرا

داستان باغبان و آن سه دزد/ قصه گاوان و شير چارهگر(

كن طواف شيخ و ديگر حج مرو!

سر هم باشند رب و آدمى

«چون مرا ديدى خدا را ديدهاى»

قصه همسر گزينان را شنو

گم شده مؤمن همانا حكمت است

قصه مى خوارگان و حرفشان

پاره پيهى اى عجب بيند جهان!

گشت دوزخ سرد بهر مؤمنان

هست شيطان مانع رشد و كمال/ گاه شيطان نادم از مكر خود است!

باش در تعجيل از بهر نماز

«آفريدم تا ز من سودى كنند»

هم هدايت هم ضلالت از خداست

مرد زشت و آينه را قصههاست

دنبه در صحرا فريب است و تله

دوستى اشيا آدمى را كور و كر مى كند

ميوه صدق است اطمينان دل

بين دو عالم يكى جاهل نگر!

«طاعت عامه گناه خاصگان»

گر منافق ساخت مسجد توطئه است

كن حذر از سبزه و گل در دمن

«بر شما من از شما مشفقترم

آتش و پروانه تمثيل نبى

«حكمت قرآن چو ضاله مؤمن است»

هر كه مؤمن شد كياست زان اوست

عارف حق شد زبانش نارسا

چار هندو در يكى مسجد شدند/ آن سه تن نسناس را هم قصهاى است

عبرت از غير است كار هر سعيد

روز قيامت آخرين امت نخستين مىشود

هست گورستان مگر خانه فقير!

قصه روباه و طبل پر صدا

داستان پهلوان بى هنر

لنگهاى از گندم و ديگر ز خاك!

بهر ادهم سوزن زر آورند!

قرة العين پيامبر شد نماز

«در يكى پيهى نهى تو روشنى»

برطرف سازد نجس را قلتين

بدترين كيفر همان ترك دعاست/ داستان عالم عاصى شنو

«كى خورد بنده خدا الا حلال»

بشنو اين شش امتياز مصطفى

اشترى شد رام يك موش ضعيف

مالك دينار و لطف ماهيان

هست امر معتدل خير الامور

قلب او

ضاله مؤمن هميشه حكمت است

كرد تصديق مسيح، يحياى پاك

داستان احول و ديدار ماه

عهد نو شروان و داروى حيات

مؤمنان هستند نفس واحده

كينههاى اوس و خزرج محو شد

دايگى ماكيان و تخم بط!

تكيه بر«سه» سنت پيغمبر است

قصه فرزند فيل و انتقام

«گفت اطفال مناند اين اوليا»

حرمت اموال چون خونها بدان

«آن كه يابد بوى حق را از يمن»

نزد حق«سين» بلالش«شين» بود/ بنگر اين«الهمد» و آن«الحمد» را

هان دعا كن از دهان غير خود!

پوست را هم بفكنى نشناسمت!

از كسى كه نيكىاش كردى بترس!

سوء ظن محتاط و زيرك سازدت

قصه اهل سبا و كفرشان

گر تو من باشى بگو من كيستم؟!

«چون قضا آيد شود تنگ اين جهان»

در چه افتد آن كه چاهى مىكند

كن توكل بر حق و روزى بخواه

نيست چاره با قضاى آسمان

چون قضا آيد خرد عاجز شود

بخل فرزندان بلاى باغ شد

«گور عقل آمد، وطن در روستا»

ساكن متروكهها چون مردههاست

در سفرها صحت است و منفعت

با سگ ليلى سخنها داشت قيس

آزمايندت چو كوزه از صدا

دور شو از وسوسه هاروتيان

كوه را بز پرتگاه و مهلكه است

زاد موسى نقش دشمن شد بر آب

وحشت فرعون افزون از عصا

آخرين امت نخستين مىشود

ساحران گشتند حق جو حق پرست

هنگام خواب قلب او

فيل و كوران را فراوان قصههاست

بهر خالق شد«اعاده» سهلتر

گشت كنعان دشمن نوح و نجات/ عضو فاسد قطع گردد از بدن

خود گنه باشد رضايت از گناه

ده رضا اندر قضاى كردگار

قصه سلمانى و موى سپيد

قارى قرآن جليل امت است

جاى شكوه نيست هنگام وصال

عاقبت قاتل سزاى خويش ديد

سالم از تلقين به بيمارى فتد

«در زبان پنهان بود حسن رجال»

هر كسى از عقل سهمى برده است

تمارض آدمى را بيمار مى گرداند

قصه بو الخير اقطع خواندنى است

كارها بر صاحبش آسان شود

دل بود لرزان چو پرى در فضا

دل همىجوشد درون ديگ تن!

بايزيد و قصه تحريم آب

آدمى چون مرد بيدارى رسد

اين جهان رؤيا و خوابى بيش نيست

نيست لغزش گر جلو را بنگرى

خواب صد سال عزير و مركبش

خنده بر مرگ پسر بين زين پدر!

پير هر قومى به مانند نبى است

هست پيغمبر شفيع عاصيان

صالحان امتم خود شافعاند

قصه بيناى نابينا ببين

حكمت خاموشى از لقمان شنو

بطن در بطن است قرآن كريم

از دقوقى شرح مبسوطى بخوان

بهر امت هست پيغمبر پدر

عضو مقطوع بدن را مرده دان

حق شناسد اولياى خاص خود

كى توانم رب خود را من ستود

در«تحيات» است مدح انبيا

عمر خود را در چه پايان بردهاى؟

سجده كردن را بياموز از رسول

عاقل و جاهل كجا يكسان بود؟

«حزم چه بود بد گمانى در جهان»

«حق همىگويد نظرمان بر دل است»

«دل نظرگاه خدا وان گاه كور!»

نيست آگه جز خدا بر اوليا

حب اشيا كور سازد كر كند

نور چشم مصطفى باشد نماز

«كژ نهم تا راست گردد اين جهان»

فاجران افشاگر جرم خودند

«نفس تو هر دم برآرد صد شرار»/ با وضو كن آتش خشمت خموش

ريگها شد آرد از بهر خليل/ بهر موسى پشم بز گردد حرير

«مرغ با بيلى عدو را بشكند»

«دم گاو كشته بر مقتول زن»

شد خدا بهر رسولش ميزبان

احمقان را نيست داروى علاج

دنيا چيزى بيش از يك رؤيا و خواب نيست

«اصلشان بد بود آن اهل سبا»

شاه پيلان و رسول ماه بين

از بدى حوادث بايد به خدا پناه برد

«ديده و دل هست بين اصبعين»

«عزم و فسخت هم ز عزم و فسخ اوست»

«نوح اندر باديه كشتى بساخت»

«چشمتان را وا گشايد مرگ، نيك»

مرغ زيرك شد اسير دانهاى

«ساخت موسى قدس در باب صغير»

بىطهارت كى نمازت شد نماز

قصه خواجه شنو با آن غلام

تاجر ترسو منافع كم برد

اتقيا باشند پنهان از نظر

سوى حق رو تا شتابد سوى تو

قصه قحطى آب و پير زن

نام كودك را نبى

مرغكى كفش پيامبر را ربود

«گرمتر گردد همى از منع، مرد»

عجز در عصيان تو را پاكى دهد

گفت احمد

آفرين بايد نه نفرين بر خروس!

«عاقل اول بيند آخر را به دل»

صالحان را هست نعمتهاى خاص

آدمى را سجدهها جنت شود

ذكر مؤمن مرغ گردد در بهشت

نور مؤمن مىكند خاموش نار

وسوسه با وحى يكسان كى بود

«لا خلابه گوى و مشتاب و مران»

قصه مغبون و امداد از نبى

«هست تعجيلت ز شيطان لعين»

مرگ شد بهر بلال عين طرب

اين جهان باشد رحم، ما چون جنين

زادن دوم كمال آدمى است

اوليا را جز خدا نشناخت كس

قصه صدر جهان بين و پسر

«رب سلم» هست ذكر مسلمين

«ديد مريم صورتى بس جان فزا»

«آفتاب آمد دليل آفتاب»

شادى از شش باشد و غم از جگر

بعد از هر سختى آسانى به دنبالش مى باشد

اى خوشا بر نفس دون چيره شدن

اهل ايمان اهل ميهن دوستى است

هر كجا يار است آنجا شهر ماست

عقل و عاقل را قضا احمق كند

بود رى را ميهمان كش مسجدى!

دين همان اخلاص ورزيدن بود

كافران دنياى دون را عاشقاند

از شجاعت دم مزن قبل از نبرد

يار مشرك بود شيطان در غزا

بدترين دشمن درون آدمى است

سحر باشد در بيان آدمى

اشتر نقاره را طبلك چه باك!

چون يقين آيد عطا افزون شود

خلق چوپاناند بهر هم دگر

«عطوفت حضرت حق بر قهر او سابق شده است»

«زير ظاهر باطنى هم قاهر است»

«هين تو كار خويش كن اى ارجمند»

«قلب مؤمن هست بين اصبعين»

بانگ شيطان گلهبان اشقياست

هر كه شد از نفس مستغنى، غنى است

هر كه خوفش بيش امنش بيشتر

ناقص تصميمهاى ما خداست

جنت آسان دست نايد رو بكوش

«هان مراداتت همه اشكسته پاست!»

با غل و زنجير در جنت شدن!

مؤمن از دشمن نگه دارد حريم

هست از يك نوع، معراج رسل

فقر باشد افتخار آن نبى

عين بيدارى بود خواب رسول

پيش از آدم شد نبى

دستتان گيرد پيامبر از سقوط

از ضعيفاناند جنت رفتگان

سوء ظن بر خود نشان زيركى است

جنت و اجبار! اين باشد شگفت

مرگ انسانها بود نقل مكان

آن كه وقف شود حق با وى است

«از سليمان گشت پشه داد خواه»

«ظلم را ظلمت بود اصل و عضد»

عرش مىلرزد چو گريد يك يتيم

قول هر دو خصم را بايد شنيد

بندگانى بين كه رشك انبياست

غير هفتاد و دو ملت دينشان

«عاقبت جوينده يابنده بود»

چون درى كوبى برون آيد سرى

حق تو را باشد چو باشى بهر حق

«پس ملايك رب سلم مىزنند»

رب خود را گر شناسى از خداست

چون كه وقف حق شوى حق يار توست

حق براى صالحان چشم است و گوش

انبيا را بيشتر باشد بلا

ابتلاى حق كند تطهيرتان

چون غضب كردى غضب بينى ز حق

نزد حق از بره كمتر نيستيم

رفتن كناس در بازار عطر

هر كه نور حق بر او تابيد رست

«ليك كى باشد خبر همچون عيان»

چون قضا آيد فرو بندد بصر

صدق گفتار است در چهر نبى

بر خطاى است آن كه حق را آزمود

«امتحان خود را كن آنگه غير را»

مسجد الاقصى و داود نبى(ع)

مؤمنان باشند نفس واحده

«قصه عثمان كه بر منبر برفت»

بس مسافتهاست در ارض و سما

انبيا تحت لواى احمدند

خلقت خاتم

«من به معنى جد جد افتادهام»

چون سفينهى نوح باشد عترتم

يافت احمد

قصه بلقيس و ارسال تحف

گفت پيغمبر ز غيبم هديههاست

بين كرامتهاى شيخ مغربى

قصه گل خوار با شكر فروش

تير شيطان ديدن نامحرم است

هست دنيا كشتزار آخرت

اهل عصيان اين جهان آباد كرد!

سنگ، زر مىشد به دست آن غلام

«ملك بر هم زن تو ادهموار زود»

قصه ناى و بذله گويىاش

كرد احمد

«قصه راز حليمه گويمت»

شد هراسان سايل كورى ز سگ

قلب مؤمن هست تسخير اله

بر حريصان نيست فرخنده جهان

ناريان و نوريان از هم جداست

«خلق ما بر صورت خود كرد حق»

حمد مخصوص خداوند است و بس

قصه ديو و سليمانى او!

مسجد اقصى و تخريبش شنو

گور كندن از كلاغ آغاز شد

چون قضا آمد خرد زايل شود

اى خدا بنما به ما عيب گناه

صنع خواهى يا كه صانع، هوشدار

«اى خنك آن را كه پيش از مرگ مرد»

اكثر اهل بهشت اين گونهاند

هست مأجور آن كه گيرد دست كور

لطف حق بينى چو گيرى دست كور

عصر احمد

هست خاموشى جواب احمقان

پاسخ احمق سكوت است و سكوت

«خلق عالم را سه گونه آفريد»

ناقه و مجنون خلاف هم روند!

جذبهاى كار عبادتها كند

اين چنين دنيا فريبد آدمى

«از جهان دو بانگ مىآيد به ضد»

آخرت نسبت به دنيا چون هووست!/ اين جهان و آن جهان ضد هم اند

«مرگ تن هديه است بر اصحاب راز»

«بو مسيلم گفت خود من احمدم!»

حق به باطن نى به ظاهر بنگرد

گاه بر لب مدح و در دل كينههاست!

داستان بايزيد و بو الحسن

«از يمن مىآيدم بوى خدا»

دل بود منزلگه پروردگار

مؤمنان بينند با انوار حق

از مكاره مىشود حاصل بهشت

قصه جبريل و معراج نبى

هر كه مخلص شد طبيعت رام اوست/ از سليمان بشنو و انگشترش

«خود عدوت اوست قندش مىدهى!»

«هر كه او عاقل بود او جان ماست»

عقلها مطبوع يا مسموع دان

از لياقت شد اسامه حكمران

«لاجرم اغلب بلا بر انبياست»

«خود ملايك نيز ناهمتا بدند»

«پير بايد پير بايد پيشوا»

«كه خبر هرزه بود پيش نظر»

«بايزيد آمد كه نك يزدان منم»

«دل ببينيم و به ظاهر ننگريم»

آدمى را حكم بر ظاهر بود

آبگيرى بود و سه ماهى در آن

اهل ايمان را بود حب الوطن

«در وضو هر عضو را وردى جداست»

بهر استنجا دعايش ديگر است!

«همچنين حب الوطن باشد درست»

«چون على تو آه اندر چاه كن»

«خواب خود در چشم ترسنده كجاست؟»

پندهاى مرغ و صياد حريص

«مرگ پيش از مرگ امن است اى فتى»

هست آبادى پس از تخريبها

«رحمت او سبق دارد بر غضب»

مهلت حق ظالمان را حجت است

هست باب توبه بر مخلوق باز

هست جنت را ز رحمت هشت در

خصم نشنيد از كليم الله پند

چار نعمت هست دايم در بهشت

«كلم الناس» است فرمان خدا

مژده عكاشه شد باب نجات

مصطفى(ع) را رحلت آمد در ربيع

در دعا گفتى

بود با مژدهى صفر مژدهى بهشت

«گفت عكاشه ببرد از مژده بر»

«غافلى هم حكمت است و نعمت است»

آن كه با حق بود حق با او بود

قصه كمپير با باز سپيد

قصه طفلى كه شد بر ناودان

نور مؤمن مىكند آتش خموش

دوزخ از مؤمن به حق گيرد پناه

اى خوش آن مؤمن كه نفسش رام شد

كبريايى بشر شرك آورد

داستان مالك و دهرى شنو

حق بود اهل توكل را پناه

جلب خشنودى حق هم از حق است

در شفاعت مصطفى

بود احمد

مىشود حق خون بهاى بندهاش!

از خليل حق توكل ياد گير

بهر عقبى كشتزار است اين جهان

اهل دوزخ كاه اين خرمن بود

گفت حق من گنج پنهان بودهام

خواب انسان جلوهاى از مرگ اوست

نور حق دلها ز دنيا بگسلد

راز و سر هر پدر فرزند اوست

بىنياز آن كس بود كاو بىهواس

بىغم آن كس شد كه غم دين گزيد

در نكاح زن مجو مال و جمال

دل چو نور حق بيابد رسته است

گفت پيغمبر كه دنيا ساحر است

«رحمت او سابق است از قهر او»

اين جهان باشد هو وى آن جهان

قحط سالى بين و شادى غلام!

مؤمنان عضوى ز اعضاى هم اند

شد زمين از نقره جنت از طلا

از عزير و خواب صد سالهاش شنو

«جمع كن خود را جماعت رحمت است»

«پس جواب احمقان آمد سكوت»

داشت استغفار هر روزه نبى

آنچه بايد شد شود، جف القلم

اى خوش آن كاو نفس خود را رام كرد

نيست عقل فلسفى مشكلگشا

«كه منم كشتى در اين درياى كل»

هست آخر بين به دور از مهلكه

اهل ايمان را بود حب الوطن

مؤمنان بينند با نور خدا

گشت دريا خون براى قبطيان

انس با قرآن بهشتت مىبرد

گور بابى شد ز دوزخ يا بهشت

خواهم اشيا را كما هى بنگرم

گنج پنهان بودم و ظاهر شدم

گفت احمد

هست اين دنيا چو خواب خفتگان

مىشود بيدار چون ميرد كسى!

«بحث كم جوييد در ذات خدا»

«صد هزاران پرده آمد تا اله»

يا رب از تو هم ثناى تو سزد

«رفت ذو القرنين سوى كوى قاف»

«موركى بر كاغذى ديد او قلم»

لطف حق بر قهر او سبقت گرفت

خواست احمد

امت احمد

بيش از اين گر من پرم سوزد پرم

ميزبان خويش را حرمت بدار

كرد نقض عهد با احمد

راز مرغان نيك بشنو از خليل(ع)

باشد از شيطان شتاب آدمى

«لاجرم كافر خورد در هفت بطن»

ميهمانان بين خود قسمت كنيد

«كه رعيت دين شه دارند و بس»

آنچه را چشمان نديده آن دهند

پوشش جنت ز كره و سختى است

رحمت حق برده سبقت بر غضب

گفت پيغمبر ارحنا يا بلال

اهل ايماناند جاسوس قلوب

كن دعا تا حفظ گردد نسل تو

گشت تسليم نبى

جوع، خاصان را طعام ايزدى است

از ملائك دان«قلم» هم«لوح» را

قصه صوفى شنو با جبهاش

بعد عسرتها گشايش مىرسد

قصه دجال و آب و آتشش

«ذره عقلت به از صوم و نماز»

عقلها يكسان نباشد خلق را

رو خدا را از شكسته دل بجوى

چشم زخم آرد شتر را سوى ديگ!

«رحمتش بر نقمتش غالب شود»

«حرص و شهوت مار و منصب اژدهاست»

«دو رياست جو نگنجد در جهان»

«هست الوهيت رداى ذو الجلال»

«پر خود مىكند طاووسى به دشت»

«هين مكن خود را خصى رهبان مشو»

حق جزاى روزه مؤمن شود

هست با عشق مجازى ننگها

آخرت حسرتگه انسان بود

«عجب آرد معجبان را صد بلا»

نفس من دشمنترين دشمنان

گفت احمد

«قطره مىباريد و بالا ابرنى»

انتخاب فقر فخر است و غنا

پير در هر قوم باشد چون نبى

در معيت بين تو محبوب و محب

كن حذر ز اموات يعنى اغنيا!

چون غنى محتاج شد رحمش كنيد

همدمى با غير خود باشد عذاب

ريشه در افكار دارد تسميه

هست دلها منظر پروردگار

«ما زبان را ننگريم و قال را»

«زير پاى مادران باشد جنان»

بود و خواهد شد غريب اسلام ناب

از عزيز مصر و خواب او شنو

دامها بنهاد ابليس از زنان

ياور ابليس در اغوا«زن» است/ بىوفايىهاى زن را قصههاست

اين جهان جادوگر است و پر فريب

شد قرين دايم انسان«عمل»

هست مال و همسران تا پاى گور

هست احسان تو جهد در معاش

گر زليخا بست در، حق باز كرد

هان مشو غافل از آنجا كامدى

رستى ار شد حب و بغضت بهر حق

عاشق صادق بود جانش به كف

«عاقبت جوينده يابنده بود»

مستعد حق ره حق مىرود

آدمى محفوظ گردد با نكاح

از زكات اين باغ پر محصول بود

هم بدو هم نيك را حق آفريد

بر غضب رحم خدا پيشى گرفت

«سبق رحمت بر غضب هست اى فتى»

جوىها از چشمهها گيرد مدد

در رعيت خلق و خوى شه نگر

اشك تقوا پيشگان باشد عزيز

قوم يونس رست چون توبه نمود

شد برابر اشك با خون شهيد

چار چشمه از سوى حق جارى است

«سبق رحمت گشت غالب بر غضب»

«من چو كلكم در ميان اصبعين»

«بهر هر دردى دوايى در خور است»

«چون قضا آيد طبيب ابله شود»

گر طعام الله خواهى روزه گير

مرگ، وصل دوستان را چون پل است

آن چنان بنما به ما اشيا كه هست

توشه كم، حسرت ميت فزود

گر به حق اميد دارى رستهاى

مرگ همچون خواب آيد سوى ما

نيست حق را باكى از عفو گناه

گشت پيهى عضو عالم بين ما!

غفلت از آغاز خود، آرد غرور/ از اياز آموز حفظ حد خويش/ قصه عبد العزيز و گريهاش

هست سر آدمى فرزند او

«مال چون مار است و اين جاده اژدها»

سنت بد حاصل بد آورد

هر سحر بيدارمان خواهد ملك

افضل اعمال جذبه حق بود

«هر كه رنجى ديد گنجى شد پديد»

چون در حق را زنى يابى مراد

اهل ايمان جمله نفس واحدند

«هر كه خود بشناخت يزدان را شناخت»

شد ز تقدير الهى عقل مات

داستانها بشنو از توبهى نصوح

هست تائب همچو ناكرده گناه

قصه شير گر و درمان او

عقل قطب توست گرد آن بگرد

هست واجب، جستن رزق حلال

كسب ما باشد كليد رزقها

حق چو رزاق است جز او را مخوان/«رزق آيد پيش هر كه صبر جست»

گنج بىپايان قناعت را بدان

تا طمع باشد بود احساس فقر

تو به رزق و رزق بر تو شايق است

رزق تعقيبت كند هر جا روى/ قصه حلوا و آن صوفى شنو

دل به نور حق ز دنيا سرد شد

«اى خنك آن كس كه عقلش نر بود»

داستان خر برفت و خر برفت

واى اگر گيرند روبه را شتر!

«مكر شيطان است تعجيل و شتاب»

گفت احمد

«گشت هفتاد و دو ملت اهل دين»

جز براى حق پرستيدن خطاست

«بهر عشق او را خدا لولاك گفت»

با دعاى مصطفى

گفت احمد

«جوع خود سلطان داروهاست هين»

دوست كى از جوع نالد وز نياز

«جوع، رزق جان خاصان خداست»

«رزق تو بر تو ز تو عاشقتر است»

بشنو اين قصه ز گاوى پر خوراك

آن يكى با شمع مىجست آدمى!

«صد عطارد را قضا ابله كند»

عارف حق را زبان كند است و لال

قصه آن مغ كه ظلمت را گزيد

ان شاء الله ذكر و ورد مؤمن است

آنچه را حق خواست آن خواهد شدن

هم ملك هم ديو مشتاق تواند!

هست از گبران بتر، اهل قدر

قصه آن دزد و توجيهات او

عبد صالح را مشيت از خداست

«كژ روى، جف القلم، كژ آيدت»

از تصدق ذرهاى كوهى شود

«آن وفا را هم وفا، جف القلم»

جاهلى شد معترض بر رب خويش

«زان كه مىبافى همه روزه بپوش»/ كى توان از خارها انگور چيد

فعل توست اين غصهها، جف القلم

علم و تعليم است نقش بر حجر

ملت اسلام هفتاد و دو شد

شيطنت را عقل دانستن خطاست

حاضران جذب پيامبر

بهر مجنون هست ليلى بهترين

آن كه شد غرق هوس وعظش چه سود؟

«اى خنك آن را كه ذات خود شناخت»

قصه گبر و مسلمانى شنو

«يك مؤذن داشت بس آواز بد»

«گفت آوه زان خر فحل فريد»

اين چنين نعمت نديده هيچ چشم

مرد ايمان اهل انس و الفت است

از خليفه بشنو و خمهاى مى

با مى محبوب واصل شد حبيب

«عفو كن تا عفو يابى در جزا»

الكريم ابن الكريم

آفريدن بشر

نفس رام كردن

قصه خضرويه

جهاد اكبر و جهاد اصغر

قصه ريختن سكهها در آب

بين از قياس آن كنيز

كى شنيدن بود مانند

فاصله بين حق و باطل

شجاعت و قتال

دنيا همچو خواب

پاكى شوهر

بهر جنت رنجها بايد كشيد

قصه محمود جام و اياز

عفوهاى عالم ذرهاى

آن كه رست از نار از كوثر شكفت

علت خلقت الخلق

رغبت شغل

يكى همچون هزار

خصم حق

قلب مومن

جنگ او بهر خداست

قصه مرغ و واعظ و سايل

دين رب روز حشر

باشد از آل نبى هر متقى

همه از دوزخ مىگذرند

دنيا؛ گنده پير

قصه ثوبان و شلاق

استفتوا القلوب

قصه گنجشك و دام

قصه دزد قوچ

تارك دنيا

امر معروف و ز منكر احتراز

بهترين براى مردم

امت مرحوم

تنهايى به از ياران بد

مرده جو

نبى السيف

چون نباشد قوتى پرهيز به

گرگ امت

ترك كننده جماعت

معجزه هر نبى

خامى عشق

جوينده يابنده بود

عقل هر عطار كاگه شد

مومنان نفس واحده هستند

نابينا و بيت مصطفى

رسول رشكناك

ز منع؛ ميل افزونتر

چون بغرد بحر غرهاش كف شود

بى بىكمال نردبان نايى به بام

متقى مىزيد

فهم آيد نه به عقل

زاده ثانى است

قيامت شد قرين

رسول خوش پيام

سحورى بر درى

نعمتهاى خاص

احد گفتى بلال

تكريم بلال

بسته شدن باب توبه

مخلصان سرچشمه حكمتند

آدمى بيند به پيهى عالمى

استماع از حق است

آرامش با نماز

هر كه قربش بيش

قصه ضعف هلال

مىبينند با نور خدا

اصحابى نجوم

انبيا و طى ارض و سما

خلقت آدم

پير و هوسهاى جوان

قدر فهم مستمع

جليس الله

وسوسه پرواز

عيان دوزخ و جنت

قصه محمود و هندو پسر

ضرر دوست نادان

حسرت ميت

كالغرانيق العلى

آنچه نپسندى به خود

چاهكن در چاه

اصحابم مانند نجومند

الولد سر ابيه

ياور احمد

جمله دنيا را پر پشه بها

مستمع گوينده را شايق كند

لولاك در شان نبى

خياط دزد

حاضر جوابى زن

خشنتر از طلاق

پير كشيش

لطف حق و نزديكى دورها

معاف زن از جهاد

زنان عارف

علمهاى نادره

اولين مخلوق عقل است

ابيت عند ربى

از رياضت شير

شب چو لاشه مىفتد

تسليم خير المرسلين

خلعت لولاك

زيركى مومن

جان ما چون مهرهاى

مراد حق تجلى

دو قلهاى نيستى

هود ياران راز طوفان

عترت احمد

ز درياى نبى

مخلصان از هر دو عالم

طاعت مايه گيرد از گنه

بشر عجولتر از شيطان

آمرزش در سحرگاهان

چشمانى پر آب

اصحاب جنت

قصه حلوا و سه رفيق

مهمان نوازى باديه نشينان

قسام فى النار از خبر

هيچ كافر را به خوارى منگريد

قصه شتر گاو و قوچ

تواضع با اكابر

خلق نيكو

شنيدن كى بود مانند ديدن

دل نيارامد به گفتار دروغ

دفع بلا با صدقه

فريضه علم بر هر مرد و زن

رهبانيت در دين ما نيست

موش و غوك

رحمتهاى حق در جماعت است

اصحابى نجوم

زر غبا

ديدار دوست

زكات و يارى ضعيف

صالحان و نعمتهاى خاص

خرد در مانده شد

سعد و نحس

سر الناس معادن

بو كردن مجنون

بوى از يمن

سوزد پرم

كور كر سازد محبت

حق درون را؛ نه برون را بنگرد

گفت حق؛ لولاك؛ در شان نبى

قصه گاو آبى

نور حق

خضراى دمن

شاخ جنت

الجار ثم الدار

قصه مصرى و طلا

موسى بعد طور

در دل مومن بگنجيديم

«وصف آدم مظهر آيات اوست»

قصه شير و خرگوش

آينه مشكن خود را علاج كن

ما رميت اذ رميت

شاكر مردم شاكر خداست

ترك شكر خلق

شكر از مخلوق

نفرى همچون هزار

شفقت موسى گوسفند را

با شبانى انبياء خو كرده

يوسف و زندانيان

شيطان وقت مرگ

دنيا لاشهاى است

حق را حق نما

قلب، بين اصبعين

بىخبر بودن ز پايان

خيار در بيع

پس گرفتن صدقه

آسانگير سود برد

مال از صدقه كم نمىشود

زكات حفظ اموال است

قصه سلطان و سه فرزند

عاريه؛ تاديه بايد شود

خاك را باشد لقب دار الغرور

گشت تسليم نبى

آدمى گردد حريص از«ما منع»

آن كه چاهى كند در آن اوفتاد

گرمتر گردد بشر از«ما منع»

قصه صدر جهان و آن فقير

شد نجات آدمى در خامشى

اى خنك آن كس كه قبل از مرگ مرد

جذبهاى از حق به از صد اجتهاد

يك عنايت از هزاران جهد به

«نوم عالم از عبادت به بود»

عالم و دارا كجا گردند سير؟

زير دستان را چو خود اطعام كن

از زليخا نكتهها بشنو ز عشق

محو گرداند گنه را تيغ تيز

بشنو از خوابى كه فقرى را زدود

«گفت پيغمبر كه مؤمن مزهر است»

هست مقهور خدا دلهاى ما

دوست دارد حق ز مؤمن نالهها

«دل بيارامد به گفتار صواب»

شبه عيسى گشت مصلوب يهود

هست در فسخ عزايم حق عيان

جمله چوپانيد و مسئول همه

كيد زن را بين و شهوت پيشگان

گم شدهى مؤمن همانا حكمت است

بهر غير و بهر خود يكسان بخواه

«ابن عم من على مولاى اوست»

شد مسخر قلبها در دست حق

نور مؤمن نار را خامش كند

عجز در عصيان تو را پاكى دهد

در چهل سالى فزون كن خير را

ناتوانى در گنه را قدر دان)

قصه شداد و نمرود كفور

دين بياموزيد از پير زنان

شد زليخا از پس پيرى جوان

اى خوش آن كاو نفس خود را رام كرد

آدمى پنهان بود زير زبان

كوزه سالم تو بشناس از طنين

«هر كه چيزى جست بىشك يافت او»

1 - فهرست تفصيلى و موضوعى احاديث و قصص مثنوى

«دفتر اول»

«دفتر دوم»

«دفتر سوم»

«دفتر پنجم»

«دفتر ششم»

2 - فهرست الفبايى مفاهيم و اصطلاحات

3 - فهرست الفبايى آيات قرآن

4 - فهرست الفبايى ابيات عربى(مصراعهاى اول)

5 - فهرست الفبايى احاديث(و اقوال و تمثيلات عربى)

6 - فهرست الفبايى ابيات مثنوى(مصراعهاى اول)

7 - فهرست الفبايى ساير ابيات(مصراعهاى اول)

8 - فهرست الفبايى اشخاص

9 - فهرست مكانها

10 - فهرست كتابها

احاديث و قصص مثنوى - فروزانفر، بديع الزمان - الصفحة ٨٤ - در پناه كوه، الياس آرميد

مى‌خندد: صفى در نماز، مردى كه در دل شب نماز گزارد، مردى كه در پشت جبهه بجنگد.) جامع صغير، طبع مصر، ج ١، ص ٧٢.

انَّ اللَّهَ لَيضحَكُ منْ اياس الْعبَاد وَ قُنُوطهمْ وَ قُرْب الرَّحْمَة لَهُمْ.

(خداى، از نوميدى بندگان خود با وجود نزديكى بخشايش بدانها، مى‌خندد.) كنز العمّال، طبع حيدرآباد، ج ١، ص ٢١١ [ص ٧١٢ شرح مثنوى‌]

[بر گياهان چنگ اندازد غريق‌]

١٤٢-

«مرد غرقه گشته جانى مى‌كَند		دست را در هر گياهى مى‌زند

... اين مضمون موافق اين مثل است: الْغَريقُ يَتَشَبَّثُ بكُلِّ حَشيشٍ‌[١].

[ص ٧٢٠ شرح مثنوى‌]

[ «كوشش بى‌هوده به از خفتگى»]

١٤٣-

«دوست دارد يار اين آشفتگى‌		كوشش بى‌هوده به از خفتگى‌

«مروى است كه رسول- ٧- بر شخصى گذشت و به او هيچ التفات نفرمود، چون باز گشت بر وى التفاتى كرد. صحابه پرسيدند كه اين چه سرّ بود؟ فرمود:

اوّل بى‌كار بود و شيطان قرين او بود، چون برگشتم خطى بر زمين مى‌كشيد. شيطان را با او نديدم، التفات كردم.» شرح ولى محمد اكبر آبادى طبع لكنا هو، ج ١، ص ١٣٢ [ص ٧٢٠ شرح مثنوى‌]

[در پناه كوه، الياس آرميد]

١٤٤-

«كوه، يحيى را نه سوى خويش خواند		قاصدانش را به زخم سنگ راند
گفت اى يحيى بيا در من گريز		تا پناهت باشم، از شمشير تيز

[١] - غرق شده( براى نجات خويش) به هر گياهى چنگ مى‌زند.