... اين تمثيل با مختصر تفاوت در كشف المحجوب هجويرى طبع لنينگراد، ص ٢٦٣ آمده است بدين گونه: كوه به ناخن كندن بر آدمى آسان‌تر از مخالفت نفس و هوا بود. نظير آن گفته ابو هاشم صوفى است: لَقَلْعُ الْجبَال بالابَر ايْسَرُ منْ اخْرَاج الْكبْر منَ الْقُلُوب‌[١].

الكواكب الدّريّه، چاپ مصر، ص ٢٠٦ [ص ٤٨٩ شرح مثنوى‌]

[ «شير آن است آن كه خود را بشكند»]

١٠٨-

«سهل شيرى دان كه صفها بشكند		شير، آن است آن كه خود را بشكند

اشاره است به مضمون حديث ذيل: [١]

قَالَ رَسُولُ اللَّه ٦ لَيْسَ الشَّديْدُ بالصُّرَعَة و إنَّمَا الشَّديْدُ مَنْ يَمْلكُ نَفْسَهُ عنْدَ الْغَضَب‌[٢].

بخارى، ج ٤، ص ٤٤ مسلم، ج ٨، ص ٣٠، فتوحات مكيه، ج ١، ص ٧١٩، جامع صغير، ج ٢، ص ١٣٤)

انَّما الصُّرَعَةُ الَّذي يَمْلكُ نَفْسَهُ عنْدَ الْغَضَب‌[٣].

بخارى، ج ٤، ص ٥١

ا لَا أدُلُّكُمْ عَلَى اشَدِّكُمْ أَمْلَكُكُمْ لنَفْسه عنْدَ الْغَضَب‌[٤].

جامع صغير، ج ١، ص ١١٣ و نزديك بدان از جهت معنى روايت ذيل است:

الْمُجَاهدُ مَنْ جَاهَدَ نَفْسَهُ فى اللَّه‌[٥].

جامع صغير، ج ٢ ص ١٨٤ با تفاوت مختصر- كنوز الحقائق، ص ١٣٦

الْمُجَاهدُ مَنْ جَاهَدَ هَوَاهُ‌[٦].

كنوز الحقائق، ص ١٣٦ و از سليمان نقل كرده‌اند كه:

انَّ الْغَالبَ لهَواهُ اشَدُّ منَ الَّذي يَفْتَحُ الْمَدينَةَ[٧]. [٢] و ربيع الابرار، باب العفاف و الورع [ص ١٦ احاديث مثنوى‌]

______________________________ [١]

وَ مَرَّ رَسُولُ اللَّه ص بقَوْمٍ يَتَشَاءَلُونَ حَجَراً فَقَالَ: مَا هَذَا وَ مَا يَدْعُوكُمْ إلَيْه قَالُوا: لنَعْرفَ أَشَدَّنَا وَ أَقْوَانَا قَالَ: أَ فَلَا أَدُلُّكُمْ عَلَى أَشَدِّكُمْ وَ أَقْوَاكُمْ؟ قَالُوا: بَلَى يَا رَسُولَ اللَّه قَالَ: أَشَدُّكُمْ وَ أَقْوَاكُمُ الَّذي إذَا رَضيَ لَمْ يُدْخلْهُ رضَاهُ في إثْمٍ وَ لَا بَاطلٍ وَ إذَا سَخطَ لَمْ يُخْرجْهُ سَخَطُهُ منْ قَوْل الْحَقِّ وَ إذْ مَلَكَ لَمْ يَتَعَاطَ مَا لَيْسَ لَهُ وَ في خَبَرٍ آخَرَ وَ إذَا قَدَرَ لَمْ يَتَعَاطَ مَا لَيْسَ لَهُ بحَقٍ‌

رسول گرامى اسلام ٦ بر عده‌اى گذشت كه بر حركت دادن و بلند كردن سنگ بزرگى زورآزمايى مى‌كردند، پرسيدند چه مى‌كنيد؟ و انگيزه شما از اين كار چيست؟ گفتند: تا بشناسيم سخت كوش‌ترين و قويترين خود را. فرمودند: آيا شما را راهنمايى كنم بر اين امر؟ گفتند: بلى يا رسول الله. فرمودند: سخت كوش‌ترين و قويترين شما كسى است كه هنگام خوشحالى و مسرورى خويشتن را از گناه و كار بيهوده نگهدارد و هنگام ناخوشنودى و خشم، از گفتار حق دورى نجويد و هنگام رسيدن به مال و مكنت، زيادى طلبى نكرده و از مال ديگران چشم‌پوشى كند. و در نقلى ديگر آمده: هنگام رسيدن به قدرت، زيادى طلبى نكرده و بى‌جهت به مال ديگران چشم ندوزد.

كتاب من لا يحضره الفقيه ج ٤ ص ٤٠٧ باب و من ألفاظ رسول الله ٦ الموجزة ح ٥٨٨٢

قَالَ رَجُلٌ أَوْصني فَقَالَ ٦: لَا تَغْضَبْ. ثُمّ أَعَادَ عَلَيْه فَقَالَ: لَا تَغْضَبْ ثُمّ قَالَ رَسُولُ اللَّه ٦ لَيْسَ الشَّديْدُ بالصُّرَعَة و إنَّمَا الشَّديْدُ مَنْ يَمْلكُ نَفْسَهُ عنْدَ الْغَضَب (١).

(تحف‌العقول ص ٤٧

[٢] شرح نهج‌البلاغة ج ٢٠ ص ٢٣٣

[١] - كوهها را با سوزن از جا كندن آسان‌تر از خارج كردن تكبّر از دلهاست.

[٢] - مردى به رسول خدا( ٦) عرض كرد: مرا سفارشى كنيد، فرمودند: خشم مكن. آن مرد دوباره تكرار كرد باز رسول خدا( ٦) فرمودند: خشم مكن. سپس فرمودند: قهرمان كسى نيست كه حريف خود را در هم شكند بلكه كسى است كه وقتى به خشم آمد همچنان بر نفس خويش مسلّط بماند.

[٣] - دشمن شكن واقعى كسى است كه هنگام خشم مالك نفس خويش باشد.

[٤] - هان! مى‌خواهيد قهرمان واقعى را در جمعتان معرفى كنم؟ قطعاً او كسى است كه به هنگام خشم قدرت تملك بيشترى بر نفس خود داشته باشد.

[٥] - مجاهد كسى است كه در راه خدا با نفس خود جهاد كند.

[٦] - مجاهد كسى است كه با هواى نفس خود جهاد كند.

[٧] - كسى كه بر نفسش غلبه كرده است تحقيقاً از فاتح يك شهر قهرمان‌تر است.