كوثر فقه - محمدى خراسانى، على - الصفحة ٤٥٠ - دليل اول قرآن

البته راه ديگرى كه خالى از اشكال است براى بيان ضابطه وجود دارد و در ادامه بحث به آن اشاره خواهد شد.

بيان دوم: مفهوم وصف آيه: بيان دوم استدلال به مفهوم وصف آيه است كه تجارت را به‌ عن تراض‌ قيد كرده است.

توضيح: وصف مذكور دليل انحصار حكمِ جواز و مشروعيت به مورد وصف است وگرنه ذكر وصف لغو مى‌بود، آن‌گاه مفهوم وصف كلام اين است كه تجارتى كه ناشى از تراضى نباشد جايز و مشروع نيست.

بيع فضولى از همين نوع است، پس صحيح نيست.

پاسخ شيخ. شيخ اعظم سه پاسخ به اين بيان داده است:

١. وصف مفهوم ندارد و حداكثر بر نفى شخصِ حكم، از غير مورد وصف دلالت دارد. مفهوم داشتن به معناى انتفاى سنخ حكم است نه شخص آن.

٢. بر فرض كه وصف داراى مفهوم باشد، امّا مخصوص صفتى است كه اگر مفيد حصر نباشد و بر مفهوم دلالت نكند فايده ديگرى ندارد و لغو است، لغو هم از شأن حكيم به‌دور است. در مورد آيه، شايان ذكر است كه قيد عن تراض‌ وصف غالبى است و صرفاً براى بيان حال غالب افراد تجارت ذكر شده است. معمولًا همه تجارت‌ها ميان مالك‌هاى اصلى صورت مى‌گيرد و طبعاً ناشى از تراضى طرفين است ولى هرگز حكم جواز و مشروعيت، مخصوص مورد وصف نيست بلكه در مورد فرد نادر هم‌مى‌تواند باشد. پس بدون مفهوم داشتن هم وصف لغو نيست و فايده دارد، نظير آيه‌ ... وَرَبَائِبُكُمُ الّتِي فِي حُجُورِكُم ...[١] كه وصف‌ الّتى في حُجُورِكُم‌ وصف غالبى است و صرفاً در مقام بيان، اين مطلب است كه غالب ربيبه‌ها در دامان شوهر جديد بزرگ مى‌شوند و در مقام بيان، حكم حرمت ازدواج مخصوص ربيبه‌هاى كذايى نيست.

[١]. نساء( ٤): ٢٣ ..