كوثر فقه - محمدى خراسانى، على - الصفحة ٢٣٣ - الف) ضمان مقبوض به عقد فاسد

با تعبير «على اليد ما جنت حتى تؤدّى». عبارت اخير براى يد جانيه است، مثل يد عدوانى و ظالمانه، و معامله فاسدى را كه طرفين از روى جهل قصورى انجام داده‌اند شامل نمى‌شود. ولى عبارت حديث مشهور، اوّلين عبارت مذكور است و يد معاملى به معامله فاسد را نيز مى‌گيرد. درباره اين حديث سه بحث وجود دارد:

١. سند حديث: در منابع معتبر حديثىِ اماميه، خبر و اثرى از اين حديث وجود ندارد؛ تنها ابن ابى‌جمهور احسائى در كتاب‌ عوالى اللآلى‌[١] آن را نقل كرده است كه خود او و كتابش مورد طعن و قدح مى‌باشند. مرحوم حاجى نورى هم در مستدرك‌[٢] از كتاب مذكور نقل كرده است. آرى در منابع معتبر اهل سنّت- مثل‌ مسند احمد[٣] و سنن ابى‌داود[٤] و سنن بيهقى‌[٥] و غيره- از قول سمره بن جُندب از رسول اكرم (ص) نقل شده است. شايان ذكر است روايتى كه عامه متفرد به نقل آن باشند از نظر فقهاى اماميه اعتبارى ندارد، مخصوصاً كه راوىِ آن سمره بن جُندب باشد و حتى بزرگان عامه؛ مثل ابن ابى‌الحديد معتزلى‌[٦] در او قدح كرده و مطاعن متعدد او را ذكر نموده است.

عده‌اى از بزرگان فقهاى ما- مثل صاحب‌ جواهر[٧] و شيخ اعظم‌[٨] و صاحب‌ قواعد فقهيه‌[٩] فرموده‌اند: از آن‌جا كه حديث ميان فريقين مشهور است كفايت مى‌كند و ضعف سند با شهرت فتوايى بر طرق آن جبران مى‌گردد، لذا روايت حجّت است.

[١]. عوالى اللآلى، ج ١، ص ٢٢٤.

[٢]. مستدرك الوسائل، ج ١٧، ص ٧.

[٣]. مسند احمد حنبل، ج ٥، ص ٨.

[٤]. سنن ابى‌داود، ج ٢، ص ٣١٨.

[٥]. السنن‌الكبرى، البيهقى، ج ٦، ص ٩٠.

[٦]. شرح نهج البلاغه، ج ٤، ص ٧٧.

[٧]. جواهر الكلام، ج ٣٧، ص ٣٥.

[٨]. المكاسب، ج ٣، ص ١٨٩.

[٩]. القواعد الفقهيه، ج ٢، ص ٨٧ ..