كوثر فقه - محمدى خراسانى، على - الصفحة ٦٧ - نقد نظريه شيخ اعظم

آرى اگر قبول با لفظ «اشتريت» و مانند آن انشا شود تقديمش بر ايجاب جايز است زيرا در اين الفاظ معناى مطاوعه نگنجيده است تا تقديمْ ممتنع باشد بلكه «اشتريت»، مثل «بعت» مستقلًا انشاى نقل و مبادله و معامله است با اين تفاوت كه ايجاب، انشاى مبادله است به اين نحو كه بالمطابقه و اصاله اخراج متاع از ملك بايع و ادخال آن در ملك مشترى است و بالالتزام و تبعاً ادخال ثمن در ملك بايع است، و قبول بعكس آن است، وگرنه استقلالًا انشاى مبادله است لذا مانعى ندارد بر ايجاب مقدم شود. اطلاقات بيع و تجارت و عقد و مانند آن، اين مورد را هم شامل مى‌شود. در عين حال در پايان گفته‌اند:

نعم يشكل الأمر بأنّ المعهود المتعارف من الصيغة تقديم الإيجاب ولا فرق بين المتعارف هنا وبينه فى المسألة الآتية- الموالاة- فالحكم لا يخلو عن شوب الإشكال.[١]

نقد نظريه شيخ اعظم‌

در معاملات قطعاً رضايت باطنى طرفين شرط است و بدون آن يا اصلًا بيع صدق نمى‌كند و يا شرعاً صحيح و لازم نمى‌شود. ولى رضاى باطنى كافى نيست و ابراز آن از سوى طرفين لازم است و در معاملات قولى يقيناً بايد ايجاب، به‌وسيله قول انشا شود ولى در جانب قبول، قول لازم نيست و ابراز رضايت به هر مُبرِز و مُظهِرى كه مفيد باشد و بر مقصود دلالت كند كفايت مى‌كند، حتى اگر به فعل يا اشاره باشد. بر فرض كه اظهار قولى لازم باشد به لفظ صريح يا حقيقت، لازم نيست و با كنايه و مجاز و مانند آن نيز

كفايت مى‌كند. البته نظر مشهور و شيخ اعظم‌[٢] و محقق نائينى‌[٣] غير از اين است.

[١]. المكاسب، ج ٣، ص ١٥٣.

[٢]. ر. ك: همان، ص ١٥٠- ١٥٢.

[٣]. ر. ك: منية الطالب، ج ١، ص ١٠٩ ..