كه عفو كند،چه عقاب حقّ اوست و قبض و استيفايش [١]بدوست [٢]و به استيفايش [٣](مضرّتى)تعلّق ندارد [٤]،و در اسقاطش اسقاط حقّ غيرى نيست بايد تا اسقاطش نكو باشد،كالدّين. وَ إِلَيْهِ تُقْلَبُونَ ،و شما را بازگشت با اوست.

وَ مٰا أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَ لاٰ فِي السَّمٰاءِ ،و شما عاجز نتوانى كردن خداى را در آسمان و زمين.فرّاء گفت:تقدير و معنى آن است [٥]:و ما انتم [٦]بمعجزين [الله] [٧]فى الارض و لا من فى السماء فى السّماء يعجزه ايضا،نه شما در زمين خداى را عاجز توانى كردن و نه نيز آنان كه در آسمانند نيز خداى را عاجز توانند كردن، گفت:اين از جملۀ غوامض عربيّه است،ضميرى كه در جملۀ اوّل ظاهر باشد [٨]و در جملۀ دوم ظاهر نشود،گفت و مثال اين قول حسّان [٩]است-شعر:

فمن يهجو رسول اللّه منكم و يمدحه و ينصره سواء
اراد و من يمدحه و ينصره،و عبد الرّحمن بن زيد اين تأويل گفت.قطرب گفت معنى آن است و تقدير [١٠]:و لا فى السّماء لو كنتم فيها،يعنى شما عاجز نكنى خداى را در زمين و نه در آسمان،اگر شما در آسمان باشى،چنان كه يكى از ما گويد:لا يفوتنى فلان في بلدي هذا و لا فى البصرة،و التّقدير:لو كان فيها و صار اليها،و چنان كه ما گوييم [١١]:تو اين كار نتوانى كرد [١٢]و اگر بر آسمان شوى،چنان كه شاعر گفت:

و من هاب اسباب المنايا ينلنه و لو نال اسباب السّماء بسلّم
وَ مٰا لَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لاٰ نَصِيرٍ ،و شما را بدون خداى هيچ يار و ناصر نباشد.

وَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيٰاتِ اللّٰهِ وَ لِقٰائِهِ ،آنان [١٣]كه كافر شوند به آيات خداى و لقاى او،يعنى جزاى او مكلّفان را بر افعال،ايمان ندارند به آيات خداى و آن‌كه ايشان را

[٣] [١] .آج،لب:استيفاش.

[٢] .آج،لب:بر اوست،كا:با اوست.

[٤] .اساس و كا:دارد،به قياس با نسخۀ آط،تصحيح شد.

[٥] .آب،آز،مش+كه.

[٦] .اساس+انتم،به قياس با نسخۀ آط و ديگر نسخه بدلها،زايد مى‌نمايد.

[٧] .اساس:ندار،از آط،افزوده شد.

[٨] .لب:باشدى.

[٩] .اساس:چنان،به قياس با نسخه آط و ديگر نسخه بدلها،تصحيح شد.

[١٠] .آج،لب+آن است.

[١١] .آج،لب:يكى از ما گويد.

[١٢] .همۀ نسخه بدلها:نتوانى كردن.

[١٣] .همۀ نسخه بدلها:و آنان.