روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣١٨ - ترجمه

وَ لَوْ شِئْنٰا لَآتَيْنٰا كُلَّ نَفْسٍ هُدٰاهٰا ،گفت:اگر ما خواستمانى هر نفسى را هدى بدادمانى [١]،يعنى اگر ما خواستمانى ارادت جبر و اكراه هركسى را قهر كردمانى،و الجاء بر ايمان و افعالى كردمانى [٢]با او كه عند آن ملجأ شدى به ايمان،و لكن مصلحت در تكليف خلاف اين اقتضا مى‌كند،چه مكلّف بايد تا ايمان به اختيار خود آرد تا مستحقّ مدح و ثواب باشد برآن و بر ترك كفر،چه اگر ما او را الجاء كنيم برآن ،او را برآن ثوابى نباشد.

و معنى آيت اخبار است از قدرت او-جلّ جلاله-بر اين،و آن‌كه اين متعذّر نيست بر او [٣]،چون نمى‌كند نه از جهت تعذّر نمى‌كند. وَ لٰكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي ،و لكن قول از من سابق [٤]شده است و واجب كه دوزخ پر كنيم از آدميان و جنّيان،و هو قوله [٥]:

لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَ مِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ [٦].و تقدّم اين قول براى اين بود كه او عالم بود به استحقاق ايشان عذاب را علّت اين است نه سبق قول.

فَذُوقُوا ،اى ثمّ يقال لاهل النّار:«ذوقوا»،پس گوييم اهل دوزخ را [٧]بچشى.

بِمٰا نَسِيتُمْ ،[اى] [٨]،بما تركتم،به آنچه رها كردى فرمان خداى و فراموش كردى جزاى خداى تعالى.

و بيان«لقاء»كرده‌ايم در مواضعى [٩]،و«هذا»اشارت است به روز. إِنّٰا نَسِينٰاكُمْ ،ما فراموش كرديم شما را در دوزخ،يعنى رها كرديم شما را تا از جملۀ فراموشان شدى.

و نسيان را كه مضاف است با خداى تعالى چند تأويل باشد:

يكى ترك،كه نسيان در كلام عرب ترك باشد.

و دوم،آن‌كه با ايشان معاملۀ فراموشان كند از طول عذاب،چنان كه يكى از ما گويد:فلان در زندان فراموشان است چون او را مخلّد در زندان كرده باشند.