روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٣١٣ - ترجمه

عجم در نظم و نثر ايشان،فقال بعضهم-شعر:

شكونا الى احبابنا طول ليلنا فقالوا لنا ما اقصر اللّيل عندنا
و لو انّهم كانوا يلاقون مثل ما نلاقي لكانوا فى المضاجع مثلنا [١]
و اين معنى رفته [٢]است جاى ديگر،و قوله: مِمّٰا تَعُدُّونَ ،يعنى از ساليان شما كه مى‌شمارى سالى دوازده ماه سيصد و شست [٣]روز.

ذٰلِكَ عٰالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهٰادَةِ الْعَزِيزُ الرَّحِيمُ ،اوست كه داناى نهان و آشكار است و عزيز و بخشاينده است.

اَلَّذِي أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ ،آن خداى كه نكو بكرد هر چيزى را خلقت او.

نافع خواند و اهل كوفه:«خلقه»على الفعل الماضى [٤]،معنى آن باشد كه:نكو آفريد آنچه آفريد.و قوله: خَلَقَهُ ،بر اين قرائت جمله باشد از فعل و فاعل در محلّ جر بر صفت شيء.و باقى قرّاء«خلقه [٥]»خواندند به سكون«لام».

آنگه در وجه اعراب و معنى او خلاف كردند،قول نكوتر آن است كه:نصب او بر بدل [٦]الاشتمال [٧]است،و تقدير او آن‌كه:احسن خلق كلّ [٨]شىء،و مثله قوله:

يَسْئَلُونَكَ عَنِ الشَّهْرِ الْحَرٰامِ قِتٰالٍ فِيهِ [٩]... ،اى عن قتال الشّهر الحرام،و قول الشّاعر:

لقد كان في حول ثواء ثويته تقضّي لبانات و يسأم سائم
اى في ثواء حول ثويته.

عبد اللّه عبّاس گفت:مراد به احسان احكام و اتقان [١٠]است،چه در خلقى [١١]بعضى آن است كه صورت نكو ندارد،جز آن است كه محكم و متقن است به حسب مصلحت.

قتاده گفت:معنى آن است كه به علم آفريد،من قولهم:فلان يحسن هذه الصّنعة،اى يعلمها. وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسٰانِ مِنْ طِينٍ ،و ابتداى خلق آدم از گل كرد.