و آنان كه گفتند:مراد روز قيامت است،گفتند«من»زيادت است و «فوجا»مكرّر مى‌بايد [١]،و تقدير آن‌كه:(و يوم نحشر كل امة فوجا فوجا)،و اين عدول باشد از ظاهر به زيادت و نقصان كه كلام بر او دليلى نمى‌كند-و اين مهم نيست چنين كردن-بل تا ممكن باشد كلام خداى را بر ظاهر و حقيقت خود حمل بايد كردن.

حَتّٰى إِذٰا جٰاؤُ ،تا آنگه كه با پيش خدا آيند. قٰالَ ،خداى گويد ايشان را:

أَ كَذَّبْتُمْ بِآيٰاتِي ،به آيات من تكذيب كردى!صورت استفهام دارد و معنى تقريع و ملامت. وَ لَمْ تُحِيطُوا بِهٰا عِلْماً ،و علم خود [٢]به آن محيط نكردى،يعنى اين آيات ندانستى! أَمّٰا ذٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ،يا خود چه كردى شما در اين آيات [٣]؟تصديق كردى يا تكذيب؟و گفتند [٤]معنى آن است كه:شما ندانى كه چه كردى به خود چون [٥]تقصير كردى در نظر و تفكّر در آيات خداى و مستحقّ چه عذاب شدى.

وَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ ،بر ايشان افتاد گفتار،يعنى بر ايشان واجب شد عذاب. بِمٰا ظَلَمُوا ،«ما»مصدرى است،اى بظلمهم،به آن ظلم و كفر كه كردند. فَهُمْ لاٰ يَنْطِقُونَ -الآية،گفتند [٦]كه:معنى آن است [٧]هيچ سخن نگويند براى آن‌كه دهن ايشان به مهر باشد،لقوله: اَلْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلىٰ أَفْوٰاهِهِمْ [٨].

أَ لَمْ يَرَوْا أَنّٰا جَعَلْنَا اللَّيْلَ ،نمى‌بينند،يعنى نمى‌دانند كه ما اين شب براى آن ساختيم تا ايشان در او بيارامند و بخسبند؟ وَ النَّهٰارَ مُبْصِراً ،و روز را بينا كرديم يعنى روشن كه در او چيزها بينند. إِنَّ فِي ذٰلِكَ لَآيٰاتٍ ،در اين كه گفتيم آياتى و دلالاتى هست گروهى را كه ايمان آرند و انديشه كنند و اعتبار گيرند.

وَ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ ،و ياد كن اى محمّد آن روز كه در صور دمند و آن نفخۀ اوّل باشد.

عبد اللّه عمر روايت كرد كه،اعرابى به نزديك رسول آمد و از او پرسيد كه:صور

[١] .آل:آيد.

[٢] .مش+را.

[٣] .مش+خداى.

[٤] .آب،آز:گفته‌اند.

[٥] .آج،لب،آل:چه.

[٦] .آب:گفته‌اند.

[٧] .آب،مش+كه.

[٨] .سورۀ يس(٣٦)آيۀ ٦٥.