وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّٰالِحٰاتِ ،گفت:و آنان كه ايمان آرند و عمل صالح كنند،ما ايشان را در جملۀ صالحان آريم،و اين را دو معنى باشد:يكى از طريق حكم [٢]،و يكى از طريق لطف و هدايت.و گفتند:معنى آن است كه[في] [٣]مدرج الصّالحين و مدخلهم،يعنى الجنّة،ما ايشان را در جاى صالحان بريم يعنى در بهشت.

و لفظ«صالحين»،شامل باشد انبيا و اوليا و شهدا را و جملۀ نيكان را.

وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنّٰا بِاللّٰهِ ،آنگه حق‌تعالى در اين آيت وصف منافقان كرد و گفت: وَ مِنَ النّٰاسِ ،و از جملۀ مردمان كس هست كه مى‌گويد:ما به خداى ايمان داريم،و لكن به زبان مى‌گويد به دل ندارد،بيانش آن‌كه: فَإِذٰا أُوذِيَ فِي اللّٰهِ ،چون او را در حقّ خداى برنجانند،فتنه و رنج و امتحان مردمان چون عذاب خداى كند،يعنى گمان برد كه آن رنج مردمان برابر عذاب خداى است،يا با آن راست است،نمى‌داند كه اين در جنب آن و به اضافت با آن هيچ نباشد. وَ لَئِنْ جٰاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ ،و اگر شما را نصرتى بود از خداى-جلّ جلاله-و فتحى و ظفرى، گويند:ما با شما بوديم در كارزار،ما را هم چندان نصيب باشد از غنيمت كه شما را هست.حق‌تعالى گفت: أَ وَ لَيْسَ اللّٰهُ بِأَعْلَمَ ،نه خداى به داند كه در دلهاى جهانيان چيست؟ مفسّران در سبب نزول آيت خلاف كردند.مجاهد گفت:آيت در جماعتى آمد كه به زبان اظهار ايمان كردند.چون بلايى [٤]به ايشان رسيد و رنجى از قبل مردمان، برگشتند و با كفر شدند.

عكرمه گفت از عبد اللّه عبّاس كه:آيت در شأن گروهى آمد كه مؤمنان ايشان را با خود به غزات [٥]بدر بردند،چون آن قتل و سختى [٦]ديدند مرتد شدند [٧]،و ايشان آنان

[١] .همۀ نسخه بدلها،پاى.

[٢] .همۀ نسخه بدلها+تسميه.

[٣] .اساس:ندارد،از آط افزوده شد.

[٤] .آط،آب،مش:بلا.

[٥] .آط،مش:غزاء،آب،آز،آج،لب،كا:غزا.

[٦] .همۀ نسخه بدلها،بجز كا:شبيخون.

[٧] .لب:شدندى.