صالح است كه ما در قحط افتاديم،صالح گفت: طٰائِرُكُمْ عِنْدَ اللّٰهِ ،اى فالكم، و المعنى عملكم الّذي جرّ اليكم شوم القحط و مضرّته،يعنى آن عمل كه كردى از كفر و معصيت كه شومى آن به شما رسيد،آن به نزديك خداست مكتوب مدوّن، خداى را آن فراموش نيست،و اين به سبب آن است. بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ ،بل شما قومى [١]كه شما را اختبار و امتحان مى‌كنند به خير و شر،و مثله قوله: وَ نَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَيْرِ فِتْنَةً [٢]...، اين قول عبد اللّه عبّاس است،و اين موافق لغت است.

محمّد بن كعب القرظيّ [٣]گفت:فتنه به معنى عذاب است،يعنى عذاب مى‌كنند شما را به اين گناه كه مى‌كنى.

بعضى دگر گفتند كه:شما را به من امتحان كرده‌اند،تا از شما كه باشد كه به من ايمان آرد،تا به ثواب رسد يا كافر شود تا [٤]عقوبت كنند! وَ كٰانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ، در شهرستان قوم صالح نه مرد بودند از اشراف ايشان،فساد آن ولايت از ايشان بود،و هيچ صلاح كار نمى‌بستند،و نامهاى ايشان اين است:قدار بن سالف [٥]،و مصدع بن دهر،و اسلم،و رهمى [٦]،و رهيم،و دعمى، و دعيم،و قتال،و صداق [٧].

قٰالُوا تَقٰاسَمُوا بِاللّٰهِ ،اين نه كس گفتند كه قوم صالح را كه:سوگند بخورى به خداى،و اين لفظ امر است و اگرچه از روى صيغت مشتبه است به لفظ ماضى.و بعضى دگر گفتند:فعل ماضى است و محلّ او نصب است بر حال،اى قالوا متقاسمين باللّه.

و در قرائت عبد اللّه مسعود«قالوا»نيست تا اين لفظ حال باشد از يفسدون [٨]و لا يصلحون متقاسمين. لَنُبَيِّتَنَّهُ من البيات [٩]،سوگند خوردند كه ما شبيخون بريم به سر او و او را بكشيم به شب و اهلش را،و اين قرائت عامّۀ قرّاء است.

[١] .قومى/قوميى،آب،آز،مش،كا:قومى‌ايد.

[٢] .سورۀ انبيا(٢١)آيۀ ٣٥.

[٣] .آط:الاقرظى،به قياس به نسخه آب،تصحيح شد.

[٤] .آط:يا،به قياس با نسخۀ مش تصحيح شد.

[٥] .آل:قدر بن سالف.

[٦] .كا:رهمتى.

[٧] .آج،آل:صداف.

[٨] .چاپ شعرانى(٤١٢/٨):حال باشد از او،بل حال است از:«يفسدون و لا يصلحون»اى يفسدون.

[٩] .آط:من السّيات،به قياس با نسخۀ مش،تصحيح شد.