وَ يَقُولُونَ مَتىٰ هٰذَا الْفَتْحُ ،و مى‌گويند،يعنى كافران [١]:اين فتح كى خواهد بودن [٢]؟ بعضى مفسّران گفتند:مراد به فتح حكم است،يعنى اين روز فصل [٣]قضا و حكم كه شما دعوى مى‌كنى كى خواهد بودن؟و ازآنجا [٤]حاكم را«فتّاح» گويند.

كلبى گفت:فتح مكّه خواستند [٥]،و سدّى گفت:به فتح روز بدر خواستند كه رسول-عليه السّلام-ايشان را تهديد كرده بود به آن و انذار كرده و گفته كه:خداى تعالى ما را در اين روز بر شما ظفر خواهد دادن.

قُلْ ،بگو اى محمّد. يَوْمَ الْفَتْحِ لاٰ يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمٰانُهُمْ ،كه روز قيامت هيچ‌كس را [٦]ايمان سود ندارد.و آنان كه گفتند [٧]،مراد روز بدر است،گفتند:يعنى عند معاينۀ عذاب و گرفتار شدن ايشان در چنگال شما بر وجهى كه دانند كه محيصى نيست و خلاصى،چه مثل اين حال حالت [٨]الجاء باشد. وَ لاٰ هُمْ يُنْظَرُونَ ،و نه ايشان را نيز امهال دهند و تأخير كنند،و روا بود كه كلمه از نظر باشد به معنى [٩]رحمت، كقوله: وَ لاٰ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيٰامَةِ [١٠]... ،يعنى با ايشان ننگرند و بر ايشان رحمت نكنند.و فعل مضارع از فعل و افعل در ما لم يسمّ فاعله يك صورت دارد،اوّل از افعل بود،و دوم از فعل،و مثله:«يوعد»،روا بود كه از وعد باشد و روا بود كه از«اوعد» باشد.

فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ ،از ايشان بر گرد و رها كن ايشان را. وَ انْتَظِرْ ،و انتظار نزول عذاب كن به ايشان كه ايشان نيز انتظار[مى‌كنند.گفتند:انتظار] [١١]دولت مى‌كنند كه ايشان را باشد بر شما.و گفتند:انتظار در حقّ ايشان مجاز است،يعنى عذاب به

[١] .آج،لب+را.

[٢] .آط:خواهد بودند.

[٣] .همۀ نسخه بدلها بجز كا+و.

[٤] .مش:و اين است كه،آط،آب،آج،لب،كا:و از اينجاست كه.

[٥] .آج،لب:خواستندى.

[٦] .همۀ نسخه بدلها:روز فتح كس را.

[٧] .آب:گفته‌اند.

[٨] .آج،لب:حال.

[٩] .همۀ نسخه بدلها بجز كا:باشد يعنى.

[١٠] .سورۀ آل عمران(٣)آيۀ ٧٧.

[١١] .اساس:ندارد،از آط،افزوده شد.