كلبى گفت:جاهليّت عبارت است از آن روزگار كه ابراهيم-عليه السّلام-در او بزاد،چه در آن روزگار زنان پيرهن از درّ نظم كردندى و در پوشيدندى،و جز آن جامۀ ديگر نداشتندى و به بازار و مجمع مردان در آمدندى،و اين در روزگار نمرود بود،و خلقان همه كافر بودند.

حكم گفت:جاهليّت آن روزگار بود كه در ميان [١]آدم بود و نوح و آن هشتصد [٢]سال بود،و در آن روزگار زنان زشت بودند و مردان نكو،پس زنان به مردان رغبت كردندى و در مردان آويختندى.

عكرمه گفت از عبد اللّه عبّاس كه:جاهليّت ميان ادريس بود و نوح- عليهما السّلام-و آن هزار سال بود و دو بطن [٣]از فرزندان آدم [٤].در آن عهد بطنى ساكنان سهل بودند و بطنى ساكنان جبل.و مردان كهستان [٥]نكوروى بودند و زنان زشت،و مردان سهل زشت بودند و زنان نكو.

ابليس بيامد بر صورت غلامى و خويشتن [٦]به مزدورى به مردى داد از اهل سهل و آنگه ناى و پيشه‌اى بساخت و آن مى‌زد.مردم آوازى شنيدند كه هرگز نشنيده بودند.

بر او مجتمع شدندى و آن مى‌شنيدندى.خبر در نواحى برفت،مردمان كهستان [٧]به آنجا آمدند به نظارۀ آن،و عيدى بساختند،و همۀ مردم مجتمع [٨]شدندى آن روز،و زنان خويشتن بياراستندى و آنجا آمدندى.و مردم [٩]از اهل كوه آنجا آمد در روز عيد ايشان،و زنان را بديد و جمالشان برفت و مردم كهستان [١٠]را خبر داد.ايشان بيامدند و آنجا مقام كردند و زنان به مردان مايل شدند و مردان به زنان،و فواحش آشكارا شد،فذلك قول اللّه [١١]: وَ لاٰ تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجٰاهِلِيَّةِ الْأُولىٰ .

قتاده گفت:هر روزگار كه پيش اسلام بوده است آن را جاهليّت خوانند.

[١] .آط،آج،لب:كزميان،آب،مش:كه از.

[٢] .آط،لب:هشتصد.

[٣] .آط،آب،آج،لب،مش+بودند.

[٤] .آج،لب+و.

[١٠] [٧] [٥] .آب،آج،لب،مش،كا:كوهستان.

[٦] .مش،كا+را.

[٨] .آب،مش:مستمع.

[٩] .آط،آب،كا:مردى.

[١١] .آط،آب،مش:و ذلك قوله.