نهج الحقّ و کشف الصدق ت کهنسال - علامه حلی - الصفحة ٥٠٠ - فصل ششم خريد و فروش

است و شرط بجا آورده شده چه معنايى براى ثبوت خيار وجود دارد؟ و اگر در اين مورد خيار هست پس بايد در تجارتى كه كالا حاضر است نيز خيار باشد.

٣. خريدار و فروشنده تا زمانى كه در مجلس معامله هستند خيار دارند. ابو حنيفه و مالك به چنين خيارى معتقد نيستند[١] ولى پيامبر به خلاف آنها فرمود: «هر يك از دو طرف معامله تا هنگامى كه از هم جدا نشده‌اند، خيار دارند.»[٢] ٤- طرفين به حسب آنچه با هم توافق كرده‌اند، خيار شرط دارند.

مالك مى‌گويد. اين امر به حد نياز جايز است مثلا در لباس و مانند آن يك روز (يا دو روز) و نه بيشتر و اگر كالا بگونه‌اى باشد كه از ميان نرود يك يا دو ماه ...

ابو حنيفه و شافعى برآنند كه بيشتر از سه روز جايز نيست‌[٣]. همه اين فقها با گفتار خداوند مخالفت كرده‌اند كه: «خداوند معامله تجارت را حلال گردانده است.»[٤] و سخن پيامبر: «مؤمنان در گرو شرطهاى خويشند.»[٥] ٥. فروش چيزى به نحو مشروط، با شرطى كه رايج باشد، مانعى ندارد.

ابو حنيفه و شافعى هم معامله و هم شرط را باطل مى‌پندارند[٦] ولى آيه و روايت پيشين بر بطلان رأى آنها گواه است.

٦. اگر معامله را در روز انجام دهند و شرط خيار را تا شب قرار دهند با فرا رسيدن شب، خيار ساقط مى‌شود و اگر عقد بيع در شب انجام گيرد و شرط خيار را تا روز بنهند با طلوع فجر ثانى خيار ساقط است.

[١]. الفقه على المذاهب، ج ٢، ص ١٧٣، الهدايه، ج ٢، ص ١٧ و الموطأ، ج ٢، ص ١٦١.

[٢]. الهدايه، ج ١، ص ١٧، التاج الجامع للاصول، ج ٢، ص ٢٠٣، الام، ج ٣، ص ٤ و الموطأ، ج ٢، ص ١٦١.

[٣]. بداية المجتهد، ج ٢، ص ١٧٤ و الفقه على المذاهب، ج ٢، ص ١٧٨ و ١٧٩.

[٤]. بقره: ٢٧٥.

[٥]. بداية المجتهد، ج ٧، ص ٢٤٨.

[٦]. الهدايه، ج ٢، ص ٢١، بداية المجتهد، ج ٢، ص ١٧٧ و الام، ج ٣، ص ٨.