نهج الحقّ و کشف الصدق ت کهنسال - علامه حلی - الصفحة ٦٣ - نظر و استدلال صحيح مستلزم علم است

باب دوّم: نظر

نظر و استدلال صحيح مستلزم علم است‌[١].

ضرورت و بداهت گواهى مى‌دهد كه هر كس بداند يك، نصف عدد دو است و دو نصف عدد چهار، مى‌داند كه يك نيم نيم چهار است و اين حكمى نيست كه بتوان در آن ترديد كرد. نتيجه مذكور حتما به ضرورت پس از دو مقدمه فوق، خواهد آمد و از آن مقدمات، اين نتيجه بر نمى‌آيد كه عالم حادث است يا نفس جوهر است. نيز نمى‌توان فراهم آمدن نتيجه نخست را نسبت به حدوث عالم يا جوهريت نفس، اولى دانست.

اشاعره در اين مقام با جميع خردمندان مخالفت ورزيده‌اند[٢] و پديد آمدن آگاهى و نتيجه را پس از مقدمات، ضرورى ندانسته‌اند بلكه آن را اتفاقى پنداشته‌اند كه ممكن‌

[١]. اشاعره حصول نتيجه در پى مقدمات را به عادت اللَّه مى‌دانند زيرا به اصل عليت باور ندارند. به نزد ايشان قدرت قديم خدا سبب ايجاد نتيجه( و هر ممكن ديگرى) مى‌شود و قدرت انسان تنها بر احضار مقدمات و ملاحظه نتيجه بالقوه در آنهاست.

معتزله حصول نتيجه را به طريق توليد مى‌دانند، يعنى احضار مقدمات را عملى مى‌شمارند كه عمل ديگر( حصول نتيجه) از آن واجب مى‌آيد. فيلسوفان نيز احضار مقدمات را معد و زمينه‌ساز حصول نتيجه مى‌دانند نه علت تامه آن؛ و اصل نتيجه را به افاضه عقل فعال نسبت مى‌دهند.( م) شرح مقاصد، تفتازانى، تحقيق عبد الرحمن عميره، منشورات الشريف الرضى، قم، ج ١، ص ٢٣٦.

[٢]. شرح التجريد فاضل قوشچى، ص ٢٩٢، شرح العقائد، ص ٢٩ و در حاشيه خيالى و كستلى.