نهج الحقّ و کشف الصدق ت کهنسال - علامه حلی - الصفحة ١٤٩ - شرايط تكليف

گرفتن تكليف بر فعل است و چنين امرى، اولا خلاف فرض است ثانيا مطلوب (ما و ناقض خصم) مى‌باشد و ثالثا مستلزم تكرار است‌[١].

شرايط تكليف‌

اماميه بر آنند كه شرايط تكليف شش امر است.

١. وجود مكلف، زيرا تكليف به معدوم ناممكن و محال است. ضرورت گواهى مى‌دهد كه فرمان دادن به جماد، امرى قبيح (مخالف عقل) است در حالى كه جماد به انسان، از معدوم به انسان نزديكتر است. نيز ضرورت شاهد است كه اگر مردى در خانه خود به تنهايى نشسته باشد و آهنگ خريدن بردگانى را داشته باشد و به آنها- در حالى كه موجود نيستند- فرمان دهد، عمل او دور از خرد است، با آنكه نسبت چنين بردگان مفروضى به انسان موجود، نزديكتر از معدوم به موجود است.

اشاعره در اين امر مخالفت ورزيده‌اند و تكليف به معدوم، سخن گفتن با او و خبر دادن‌[٢] از وى را جايز شمرده‌اند. يعنى خداوند در ازل فرموده است: «اى مردم پروردگارتان را بپرستيد.»[٣] در حالى كه كسى وجود ندارد و مى‌فرمايد: «ما نوح را به پيامبرى فرستاديم.»[٤] ولى نوح در ميان نيست.

اين رأى سركشى در برابر ضرورت و بداهت است.

٢. عاقل بودن مكلف، تكليف به كودك شيرخوار و ديوانه (با جنون دائم) صحيح نيست.

[١]. مستلزم تكرار است زيرا بر اساس اصل، تكليف بايد توأم با فعل باشد و بر مبناى فرض استدلال، تكليف قبل از فعل است، پس افزون بر اشكالهاى مذكور، تكرار تكليف نيز لازم مى‌آيد.( م).

[٢]. اشاعره گفته‌اند: اراده خدا قديم و ازلى و متعلق به هر مرادى است كه از آن جمله تكليف و اعمال بندگان است. نيز گفته‌اند كه او از ازل امر و نهى مى‌كرده است در حالى كه به اجماع مسلمين و اهل شريعت مكلفين در ازل وجود نداشته‌اند.

[٣]. بقره: ٢١.

[٤]. نوح: ١.