نيست دانه‌اى در ظلمات زمين- يعنى دانه در درون زمين نيفتد جز اينكه آن را بداند و ظلمت را كنايه از درون زمين آورده است زيرا درون زمين درك نشود بمانند آنچه در تاريكى است.

ابن عباس گفته يعنى آنچه در ته هفت طبقه زمين يا زير سنگ و يا چيزى است.

وَ لا رَطْبٍ وَ لا يابِسٍ‌ همه چيز را در اين جمله كوتاه گرد آورده است زيرا همه اجسام از اين دو بيرون نيستند و اين چون گفته تو است كه گوئى هيچ گرد و پراكنده نباشد زيرا هر جسمى از اين دو بيرون نيست.

و گفته شده است مقصود هر آنچه است كه ميرويد و هر آنچه نمى‌رويد از ابن عباس و هم از او نقل شده است كه مقصود از رطب آب دريا است و مقصود از يابس دشت و صحرا.

و گفته شده كه رطب زنده است و يابس مرده است و از امام صادق (ع) روايت شده است كه مقصود از ورق سقط است: بچه‌اى كه از شكم مادر بيفتد و مقصود از دانه نوزاد است است و ظلمات الارض أرحام مادران است و رطب آنچه است كه زنده است و خشك آنچه جانش را بگيرند.

إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ‌ معنايش اينست كه در كتاب مبين نوشته است يعنى در لوح محفوظ.

قوله‌

«ما يقبض»

در بسيارى از نسخه‌ها چنين است و بنا بر اين احتمال دارد كه بيان حال همان سقط باشد يعنى زنده از مردم را مى‌داند و مرده از مردم را.

و در روايت عياشى و طبرسى و على بن ابراهيم در تفسيرهاى آنان يغيض بغين نقطه‌دار و ياء دو نقطه است بمعنى نقص و كاستى چنانچه خداى تعالى فرمايد و ما تغيض الارحام.

و فيروزآبادى گفته غيض بچه‌اى است كه بيفتد و خلقت او تمام نيست و محتمل است كه مقصود از سقط آن باشد كه پيش از حلول روح يا پيش از تكميل اعضاء تن بيفتد و مقصود از حبه آن است كه خدا دانسته ميماند و جان بخود مى‌گيرد و اين هم دو قسم مى‌شود.

١- بهنگام زايد و در بيرون رحم بپايد و اين معنى رطب است.

٢- پيش از كمال خلقت بزير افتد و در خود رحم يا بيرون رحم بميرد و اين يابس است ..

قوله‌ فِي إِمامٍ مُبِينٍ‌ محتمل است كه در مصحف ائمه (ع) چنين باشد و ظاهر اينست كه آن را تفسير براى كتاب مبين آورده و مقصود از آن امير المؤمنين و اولاد معصوم (ع) او باشند چنانچه عامه و خاصه در تفسير قول خدا تعالى (١٢- يس) وَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ أَحْصَيْناهُ فِي إِمامٍ مُبِينٍ‌ گفته‌اند