از اين دليل جواب گفته‌اند كه اين استثناء منقطعست و استثناء منقطع در كلام عرب مشهور است و در قرآن بسيار است و نيز چون ابليس يكى بوده در ميان گروه بسيار فرشته‌ها در خطاب سجده از آن‌ها شمرده شده و سپس باين اعتبار از آنها استثناء شده.

٢- اگر ابليس از فرشته‌ها نبود فرمان سجود در وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا شامل او نميشد در اين صورت ترك سجود او گناه و استكبار و تمرد نبود و چون محكوم بمخالفت و مستحق ملامت گرديد معلومست كه خطاب شامل او بوده و اين در صورتى است كه فرشته باشد.

و از اين دليل جواب دادند كه اختلاط طولانى او با ملائكه موجب صحت شمول خطابست و بسا كه او بخطاب مستقلى مامور بسجده شده كه قول خدا تعالى‌ ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ‌ دليل آن است.

من گويم- اين خبر از اخباريست كه دلالت بر قول اول دارد و اخبار داله بر آن بسيار است.

قوله‌

«أ رأيت قوله عز و جل»

شايد مقصود سائل اين بوده كه چون خدا ملائكه را مامور بسجده كرد ابليس بترك آن گنهكار شد و اين دليل است كه او از فرشته‌ها بوده چون امر متوجه بدان‌ها شامل او شده و اگر فرشته نبود امر آن‌ها شامل او نميشد چنانچه خطابات‌ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شامل منافقان نيست و امام (ع) جواب داده كه هر كه با جمعى مخلوط باشد و از آن‌ها ممتاز نيست خطاب متوجه به آن جمع شامل او هم مى‌شود و خطاب‌ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شامل منافقانست و خطاب ملائكه هم شامل ابليس است چون بآن‌ها مخلوط بوده و بظاهر امتياز نداشته.

٤١٤-

از مرازم از امام صادق (ع) كه مردى نزد رسول خدا (ص) آمد و گفت يا رسول اللَّه من نياز بدرگاه بى‌نياز آرم برخى دعاى خود را خاص تو سازم؟ فرمود اين براى تو بهتر است گفت يا رسول اللَّه من نيمى از دعاى خود را بتو اختصاص دهم فرمود اين برايت برتر است گفت يا رسول اللَّه من دعا مى‌كنم و همه دعاى خود را مخصوص تو ميسازم؟

رسول خدا (ص) فرمود در اين صورت خدا هم تو را كفايت كند از كارهاى دنيا و آخرت تو.

سپس امام صادق (ع) فرمود: خدا به رسول خدا تكليفى كرد كه بهيچ كدام از خلقش آن تكليف را نكرده: او را مكلف كرد تا خود بتنهائى در برابر همه مردم قيام كند اگر هم گروهى نيابد كه بهم- راه او در راه خدا نبرد كنند و خداوند چنين تكليفى باحدى از خلقش پيش از او و بعد از او نكرده‌