و روايت از عاصم و نافع و ابن كثير مختلف است در سكون اين«لام»و كسر او،و معنى[كسر] [١]غرض باشد و معنى سكون امر غايب.و آن‌كه به جزم خواند،احتجاج كرد به قرائت ابىّ تمتّعوا،امر حاضر مخاطب. فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ، گفت:بدانند پس از اين،بر سبيل تهديد و وعيد.

أَ وَ لَمْ يَرَوْا ،هم بر سبيل منّت و تذكير نعمت گفت: أَ وَ لَمْ يَرَوْا ،نمى‌بينند اينان و نمى‌دانند اهل مكّه كه ما مكّه را حرمى كرديم ايمن،يعنى مأمون فيه من باب قولهم:

نهار صائم و ليل قائم. وَ يُتَخَطَّفُ النّٰاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ ،و از پيرامن ايشان مردمان را مى‌ربايند،آنان كه قويترند بر ضعيفان ستم و غارت و قتل مى‌كنند.و خطف و اختطاف و تخطّف،همه ربودن باشد بسرعت،و از اين جا گويند چاه جوى را «خطّاف»،كه به او دلو از چاه برآرند.

آنگه گفت: أَ فَبِالْبٰاطِلِ يُؤْمِنُونَ ،اينان به باطل مى‌بگروند،و به نعمت خداى تعالى جحود مى‌كنند.مراد به«باطل»،كفر است و آنچه بدون خداى مى‌پرستيدند.

آنگه گفت: وَ مَنْ أَظْلَمُ ،كيست ظالم‌تر و ستمكاره‌تر از آن‌كس كه او بر خداى دروغ گويد [٢]به اضافت قبايح با او و حواله امر به [٣]قبيح [٤]بر او،في قوله: وَ إِذٰا فَعَلُوا فٰاحِشَةً قٰالُوا وَجَدْنٰا عَلَيْهٰا آبٰاءَنٰا وَ اللّٰهُ أَمَرَنٰا بِهٰا [٥].

أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمّٰا جٰاءَهُ ،يا دروغ دارد حق را چون به او آيد،يعنى محمّد- صلّى اللّه عليه و على آله-و كتاب قرآن. أَ لَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكٰافِرِينَ ،در دوزخ جاى نيست كافران را!بر سبيل جحد گفت،يعنى جاى هست ايشان را آنجا.

وَ الَّذِينَ جٰاهَدُوا فِينٰا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنٰا ،گفت:آنان كه مجاهده كنند در ما [٦]، بنماييم ايشان را ره راست.خلاف كردند در اين مجاهده و هدايت.

ابو سوره گفت:مراد به«جهاد»،غزو است،ما ايشان را [٧]شهادت و مغفرت بازنماييم ،و گفتند [٨]:مراد به«هدايت»،توفيق است و الطافى كه بدان ثبات كنند بر جهاد.

[١] .اساس:ندارد،از آط افزوده شد.

[٢] .همۀ نسخه بدلها:دروغ نهد.

[٣] .همۀ نسخه بدلها:ندارد.

[٤] .كا:تقبيح.

[٥] .سورۀ اعراف(٧)آيۀ ٢٨.

[٦] .همۀ نسخه بدلها،بجز كا+ما.

[٧] .آط،آج،لب،مش+ره،كا:راه.

[٨] .همۀ نسخه بدلها،بجز كا:گفت.