روض الجنان و روح الجنان في تفسير القرآن - الرازي، ابوالفتوح - الصفحة ٧٧ - ترجمه

گويد با مردمان كه ايشان را بترساند و بگويد كه:شما به آيات خداى مؤمن نه [ايد] [١].و عطاردى در شاذّ خواند كه:تكلمهم،به فتح«تا»و سكون«كاف»من الكلم،از جراحت،و اين معنى از تكليم استخراج شايد كردن،و آن تكثير فعل را شايد،يعنى به جراحت مى‌كند ايشان را يك‌بار پس از ديگر.

ابو الجوزاء گفت،عبد اللّه عبّاس را گفتم:اين كه خداى گفت در حقّ«دابّة الارض»كه«تكلّمهم» [٢]،از كلام است[يا از كلم] [٣]؟گفت:از هر دو،با مؤمنانش كلام باشد و با كافران كلم و جراحت [٤]. أَنَّ النّٰاسَ ،كوفيان خواندند:

«انّ»به فتح همزه تعليقا بالكلام،و باقى قرّاء به كسر خواندند بر ابتدا،چنان كه بر تكلّمهم [٥]وقف كنند.و قوله: أَنَّ النّٰاسَ ،حكايت كلام او نباشد،بل كلامى باشد مستأنف.و اگر از«كلم»استيناف [٦]كنند هم بر اين قرائت راست باشد.

قوله: وَ يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً -الآية،آنگه حق‌تعالى گفت:ياد كن اى محمّد آن روز كه ما حشر كنيم از هر امّتى گروهى را از آنان كه آيات ما به دروغ دارند، فَهُمْ يُوزَعُونَ ،ايشان را جمع كنند،و گفتند:اوّل ايشان را بازدارند تا آخر ايشان رسد تا آنگه كه همه را به دوزخ برند.

عبد اللّه عبّاس گفت:يدفعون،و اصحاب ما به اين آيت تمسّك كردند در صحّت رجعت،و گفتند خداى تعالى در اين آيت گفت [٧]:روزى باشد كه ما زنده كنيم از هر گروهى جماعتى را،و اين نه روز قيامت باشد،براى آن‌كه روز قيامت همه خلايق را حشر كنند چنان كه: وَ يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً [٨]... ،و گفت: وَ حَشَرْنٰاهُمْ فَلَمْ نُغٰادِرْ مِنْهُمْ أَحَداً [٩]،و اين روز جز آن روز باشد به هر حال.

و صادق را-عليه السّلام-پرسيدند كه:در رجعت خداى تعالى كه را زنده كند؟ گفت دو گروه را:

من محض الايمان محضا او محض الكفر محضا ،گفت:آن‌كه او ايمان محض دارد يا كفر محض.