تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٦٣
همان گونه كه در طول تاريخ، تاكنون بسيارى از انواع جنبندگان در روى زمين گسترش عجيبى پيدا كرده، و در زمانى بعد از آن منقرض و جمع شدهاند، هم گسترش آنها به دست خدا است و هم جمع آنها، و در حقيقت شبيه آياتى است كه مىگويد: حياتدهنده خدا است، و ميراننده هم او است.
در اين صورت، مسأله حساب و جزاى حيوانات در اين آيه مطرح نخواهد شد.
***
ستارگان مسكون آسمان
از نكات قابل ملاحظهاى كه از اين آيه استفاده مىشود، اين است كه، دلالت بر وجود انواع موجودات زنده در آسمانها دارد، گر چه هنوز دانشمندان به صورت قاطعى در اين زمينه قضاوت نمىكنند، همين قدر سربسته مىگويند: در ميان كواكب آسمان به احتمال قوى ستارگان زيادى هستند كه داراى موجودات زندهاند، ولى قرآن با جمله «وَ ما بَثَّ فِيْهِما مِنْ دابَّةٍ» (آنچه در آسمان و زمين از جنبندگان گسترده است)، با صراحت اين حقيقت را اعلام مىدارد كه در پهنه آسمان نيز، جنبندگان زنده، فراوان است.
و اين كه بعضى از مفسران، احتمال دادهاند «فِيْهِما» منحصر به كره زمين باشد، بسيار بعيد به نظر مىرسد، زيرا «ضمير تثنيه» است و به آسمان و زمين هر دو برمىگردد، همان گونه كه تفسير «دابّة» به فرشتگان آسمان تفسيرى است بسيار بعيد، چرا كه «دابّة»، معمولًا به جنبندگان مادى اطلاق مىشود.
اين معنى از آيات متعدد ديگر قرآن مجيد، نيز استفاده مىشود.
در حديث معروفى از اميرمؤمنان امام على بن ابى طالب عليه السلام نقل شده است كه فرمود: هذِهِ النُّجُوْمُ الَّتِي فِى السَّماءِ مَدائِنُ مِثْلُ الْمَدائِنِ الَّتِي فِى الارْضِ