تفسير نمونه - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٤٥
اگر به معنى اول باشد، مفهومش اين است كه آفرينش آسمانها، بعد از خلقت زمين و آفرينش كوهها و معادن و مواد غذائى، صورت گرفته است، ولى اگر به معنى دوم باشد، هيچ مانعى ندارد كه آفرينش آسمانها قبلًا صورت گرفته، و زمين بعد از آن، ولى به هنگام بيان نخست، از زمين و ارزاق و منابع آن كه مورد توجه و نياز انسانهاست، شروع كرده، سپس به شرح آفرينش آسمان پرداخته است.
معنى دوم، گذشته از اين كه با اكتشافات علمى هماهنگتر است، با آيات ديگر قرآن نيز موافقت دارد؛ چرا كه در سوره «نازعات» چنين مىفرمايد: أَ أَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها رَفَعَ سَمْكَها فَسَوَّاها وَ أَغْطَشَ لَيْلَها وَ أَخْرَجَ ضُحاها وَ الْأَرْضَ بَعْدَ ذلِكَ دَحاها أَخْرَجَ مِنْها مائَها وَ مَرْعاها وَ الْجِبالَ أَرْساها مَتاعاً لَكُمْ وَ لِأَنْعامِكُمْ: «آيا زنده شدن شما بعد از مرگ مشكلتر است، يا آفرينش آسمان؟ خداوند آن را بنا كرد، برافراشت و منظم ساخت، شب آن را تاريك، و روز آن را آشكار ساخت، و زمين را بعد از آن گسترد، آبهاى درونى آن و گياهان و چراگاههاى آن را خارج نمود، و كوهها را بعد از آن پا بر جا ساخت، تا وسيله زندگى براى شما و چهارپايانتان فراهم گردد». «١»
اين آيات، به خوبى روشن مىسازد كه گسترش زمين، و جوشيدن چشمهها، و پيدايش درختان و مواد غذائى، همه، بعد از آفرينش آسمانها صورت گرفته است، در حالى كه اگر «ثُمَّ» را به تأخير زمانى تفسير كنيم بايد بگوئيم همه اينها قبل از آفرينش آسمان صورت گرفته، و از آنجا كه «بَعْدَ ذلِكَ» به روشنى همه اينها را بعد از آن مىشمرد، تفسير «ثُمَّ» به تأخير بيانى، روشن به