وجود دارد؟!
اين جمله، در عين حال، بشارتى است براى پرهيزگاران، و تهديدى است براى ظالمان و گنهكاران كه بازگشت همه آنها به سوى خدا است.
و نيز دليلى است، بر اين كه، وحى بايد تنها از سوى خدا باشد، چرا كه بازگشت همه اشياء و تدبير آنها به سوى او است، و به همين دليل، او بايد مبدأ وحى بر پيامبران باشد، تا هدايت واقعى صورت گيرد، و به اين ترتيب، صدر و ذيل اين آيات، با يكديگر مربوط و منسجم است، و پايان سوره، نيز با آغاز آن، و خط كلى حاكم بر آن، هماهنگ است.
***
نكته:
١- پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله قبل از نبوت چه آئينى داشت؟
در اين كه پيغمبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله قبل از بعثت، هرگز براى بت سجده نكرد و از خط توحيد منحرف نشد، شكى نيست، و تاريخ زندگى او نيز به خوبى اين معنى را منعكس مى‌كند، اما در اين كه بر كدام آئين بوده؟ در ميان علما گفتگو است:
بعضى او را پيرو آئين مسيح عليه السلام مى‌دانند، چرا كه قبل از بعثت پيامبر صلى الله عليه و آله آئين رسمى و غير منسوخ آئين او بوده است.
بعضى ديگر، او را پيرو آئين ابراهيم عليه السلام مى‌دانند، چرا كه «شيخ الانبياء» و پدر پيامبران است و در بعضى از آيات قرآن آئين اسلام به عنوان «آئين ابراهيم» معرفى شده: «مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ». «١»